Múa rối nước trong thời đại số: Giữ hồn cốt, mở đường phát triển

Từ sân khấu làng quê đến di sản văn hóa độc đáo

Theo các nhà nghiên cứu, nghệ thuật múa rối truyền thống xuất hiện vào khoảng thế kỷ 11, thế kỷ 12. Đây là loại hình sân khấu độc đáo gắn với nền văn minh lúa nước, được hình thành và phát triển từ đời sống văn hóa của cư dân vùng Đồng bằng Bắc Bộ.

Được hình thành từ trí tưởng tượng phong phú và óc sáng tạo của ông cha, múa rối nước ban đầu chỉ là thú vui dân dã của người nông dân, thường diễn ra trong dịp lễ hội, hội làng, mang đến tiếng cười rộn rã và niềm vui bình dị nhằm làm vơi đi nỗi nhọc nhằn sau những ngày lao động vất vả.

Rối nước được sinh ra từ nền văn minh lúa nước của Đồng bằng Bắc Bộ.

Sân khấu múa rối nước mang dấu ấn đặc trưng với thủy đình - công trình mô phỏng không gian đình làng truyền thống, được dựng giữa hồ nước. Ở đó, mặt nước trở thành sân khấu, nơi những con rối gỗ chuyển động nhịp nhàng dưới sự điều khiển của nghệ sĩ phía sau tấm màn nhung.

Sân khấu thủy đình tượng trưng cho mái đình truyền thống của làng quê Việt.

Con rối nước thường được làm từ gỗ sung - loại gỗ nhẹ, có thể nổi trên mặt nước. Qua bàn tay nghệ nhân, những khúc gỗ được đục, đẽo, tạo hình, sơn màu sặc sỡ và hoàn thiện thành các nhân vật với hình dáng đặc trưng. Từ những con rối thô sơ ban đầu, múa rối nước dần phát triển thành các phường rối với những tích trò độc đáo, trở thành biểu tượng nghệ thuật truyền thống, một "viên ngọc quý" trong kho tàng văn hóa dân tộc.

Con rối được làm từ loại gỗ sung, được nghệ nhân tạo hình ngộ nghĩnh với nhiều màu sắc.

Giữ hồn cốt giữa sức ép của thời đại số

Chia sẻ giá trị cốt lõi của rối nước nằm ở sự trong trẻo và mộc mạc, NSƯT Chu Lượng, nguyên Phó giám đốc phụ trách Nhà hát Múa rối Thăng Long cho biết, xưa kia ông cha chế tác và biểu diễn rối bằng tất cả sự vô tư, diễn vì niềm vui của dân làng. Ngày nay, áp lực "cơm, áo, gạo, tiền" hay tính thương mại đôi khi chi phối đến nghề múa rối nước, khiến đường đục hay động tác điều khiển con rối vô tình mất đi cái thần thái ban đầu. Từ góc nhìn trên, NSƯT Chu Lượng cho rằng, việc bảo tồn rối nước không chỉ nằm ở kỹ thuật chế tác hay biểu diễn mà còn ở cách người nghệ sĩ giữ được tinh thần trong trẻo, mộc mạc của loại hình nghệ thuật này.

Nghệ sĩ Ưu tú Chu Lượng tạo hình cho những con rối trong sắp đặt “Cõi nhân gian” tại xưởng riêng ở phường Hà Đông, TP Hà Nội.

Trong khi đó, những nghệ sĩ trẻ đang tìm cách tiếp cận di sản bằng góc nhìn cởi mở hơn. Trước lo ngại về khoảng cách giữa nghệ thuật truyền thống và thế hệ khán giả mới, nghệ sĩ múa rối nước Nguyễn Xuân Long (sinh năm 1985) của Nhà hát Múa rối Thăng Long cho rằng, người trẻ không quay lưng với văn hóa truyền thống, mà đang có nhu cầu tiếp cận những giá trị ấy theo những cách mới.

Theo anh, thời gian gần đây, nhiều khán giả trẻ tìm đến Nhà hát Múa rối Thăng Long. Bên cạnh việc thưởng thức các tiết mục, họ còn muốn trò chuyện, tìm hiểu về quá trình biểu diễn và tương tác trực tiếp với nghệ sĩ.

Các tích trò truyền thống vẫn được duy trì, trong khi cách giới thiệu và tiếp cận công chúng có thể được đổi mới. “Còn với những nghệ sĩ như chúng tôi, sự sáng tạo nằm ở cách đưa nghệ thuật múa rối đến gần hơn với người trẻ, như xây dựng những tiết mục rối cạn trên TikTok, Facebook và chia sẻ nhiều hơn về nghề. Qua đó, khán giả trẻ hiểu, yêu thích, tìm đến và cùng lan tỏa nghệ thuật múa rối nước”, nghệ sĩ Nguyễn Xuân Long chia sẻ. 

Chính sách mở thêm không gian phát triển

Những nỗ lực từ phía nghệ sĩ sẽ khó tạo ra chuyển biến bền vững nếu thiếu sự hỗ trợ từ cơ chế, chính sách, giáo dục, du lịch và công nghiệp văn hóa. Trong bối cảnh đó, những định hướng mới về phát triển văn hóa được kỳ vọng tạo thêm điều kiện để các loại hình nghệ thuật truyền thống thích ứng với đời sống đương đại.

Ngày 7-1-2026, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị được ban hành, nhấn mạnh văn hóa là nguồn lực nội sinh và động lực to lớn cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Quyết sách này mở ra hành lang đột phá khi nhấn mạnh việc đổi mới cơ chế đầu tư, ứng dụng công nghệ số và thúc đẩy công nghiệp văn hóa.

Nghệ sĩ Nguyễn Xuân Long bày tỏ: “Đây là cơ hội vàng để nghệ thuật truyền thống được tiếp sức và bứt phá mạnh mẽ hơn. Trong sự phát triển của công nghiệp văn hóa, tôi mong sẽ có thêm những chính sách đầu tư thiết thực cho nghệ sĩ, mở rộng không gian sáng tạo tác phẩm mới và xây dựng chiến lược kết nối bài bản với du lịch. Mục tiêu là để múa rối nước luôn nằm trong danh mục trải nghiệm văn hóa của khán giả trẻ và du khách quốc tế khi đặt chân đến Hà Nội”.

Nghệ sĩ Nguyễn Xuân Long có niềm đam mê mãnh liệt với những con rối. Ảnh: NVCC

Từ khát vọng ấy, nghệ sĩ Xuân Long cũng đang tìm cách đưa rối nước hòa nhịp với đời sống đương đại thông qua sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống với công nghệ sân khấu và các nền tảng số.

“Cá nhân tôi đang nỗ lực sáng tạo, ứng dụng công nghệ sân khấu để tăng trải nghiệm thị giác, lan tỏa hình ảnh rối nước trên không gian số và đưa di sản này tới các trường học. Tôi mong các bạn trẻ đừng ngần ngại tìm hiểu, hãy bắt đầu từ việc thưởng thức một buổi diễn và nếu có cơ hội, hãy góp phần làm mới nghệ thuật này theo cách riêng của thế hệ mình nhưng vẫn giữ trọn linh hồn dân tộc”.

Công nghệ có thể mở rộng không gian tiếp cận; trường học có thể tạo ra thế hệ công chúng mới; du lịch có thể đưa rối nước đến gần hơn với bạn bè quốc tế; còn chính sách có thể tạo hành lang để nghệ sĩ có thêm nguồn lực sáng tạo.

Tuy nhiên, mọi sự đổi mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng việc giữ gìn những giá trị cốt lõi của di sản. Với sự kết hợp giữa nỗ lực của nghệ sĩ, chính sách văn hóa và những phương thức tiếp cận mới, múa rối nước có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống đương đại - không chỉ như một di sản cần được bảo tồn, mà còn như một loại hình nghệ thuật có khả năng thích ứng và phát triển.