Theo Reuters, phát biểu với các phóng viên tại bang North Carolina (Mỹ), Tổng thống Donald Trump cho biết việc Canada trở thành thành viên liên kết của EU có thể được Mỹ xem là “hành động thù địch”, tùy thuộc vào mục đích của kế hoạch. Ông cảnh báo, nếu EU tiến hành kế hoạch, Washington có thể cân nhắc thực hiện hành động đáp trả như áp thuế hoặc ngừng giao thương với EU trong một số lĩnh vực.

 Thủ tướng Canada Mark Carney và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tại Strasbourg, Pháp, ngày 16-9. Ảnh: Reuters

Động thái này diễn ra không lâu sau khi Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đề xuất Canada trở thành thành viên liên kết đầu tiên của EU, trong bài phát biểu ngày 16-9 trước Nghị viện châu Âu tại Strasbourg (Pháp)-sự kiện có sự tham dự của Thủ tướng Canada Mark Carney. Theo bà Ursula von der Leyen, điều này sẽ giúp thắt chặt quan hệ giữa Brussels và Ottawa trong bối cảnh đầy khó khăn và phức tạp hiện nay.

Canada và EU vốn đã có quan hệ thương mại đáng kể và quan hệ này liên tục phát triển kể từ khi phần lớn các nội dung của Hiệp định thương mại và kinh tế toàn diện EU-Canada (CETA) có hiệu lực năm 2017. Thương mại song phương về hàng hóa và dịch vụ đạt 130,8 tỷ euro (151 tỷ USD) trong năm ngoái, tăng hơn 80% trong một thập niên, theo Ủy ban châu Âu. Bên cạnh đó, Brussels và Ottawa chia sẻ giá trị và tầm nhìn chung về nhiều vấn đề “nóng” hiện nay như trí tuệ nhân tạo, biến đổi khí hậu, xung đột Ukraine, công nghiệp quốc phòng, nguyên liệu thô và chuỗi cung ứng.

Bà Ursula von der Leyen cho biết, EU muốn đưa quan hệ với Canada “lên mức cao nhất có thể” và xây dựng một hình thức quan hệ mới, vượt ra ngoài hợp tác thương mại hiện nay. Theo đề xuất, EU và Canada sẽ tăng cường hợp tác trong nhiều lĩnh vực, từ sản xuất, công nghệ, khoáng sản thiết yếu, năng lượng đến quốc phòng và các vấn đề liên quan đến Bắc Cực. Đồng thời, bà khẳng định quan hệ đối tác là lựa chọn chiến lược của châu Âu, chứ không nhằm mục đích chống lại bất kỳ quốc gia nào khác.

Có thể thấy, đề xuất của bà Ursula von der Leyen đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong chính sách của EU. Trước đây, khối này thường e ngại các mô hình hợp tác linh hoạt. Các nước thành viên cũng từng phản ứng khá dè dặt trước đề xuất của Đức hồi tháng 5 về việc trao quy chế thành viên liên kết cho Ukraine như một bước đệm để tiến tới gia nhập chính thức.

Theo BBC, mặc dù không bên nào nhắc đến ông chủ Nhà Trắng, nhưng rõ ràng Tổng thống Donald Trump chính là người vô tình đóng vai trò "ông mai" trong sự việc này. Những rạn nứt giữa Mỹ và EU liên quan đến vấn đề thuế quan và hợp tác quốc phòng, kết hợp với cuộc đối đầu thương mại Mỹ-Canada đã khiến cả Brussels và Ottawa không còn hoàn toàn tin tưởng vào việc Washington sẽ tôn trọng các thỏa thuận thương mại hay hậu thuẫn họ về mặt an ninh.

Hiện tại, quy chế “thành viên liên kết” không tồn tại trong các hiệp ước của EU. Vì vậy, nếu được triển khai, EU sẽ phải xây dựng một cơ chế mới, trong đó cần có sự tham gia của các quốc gia thành viên và các thể chế liên quan của khối. Nội dung về quyền lợi, nghĩa vụ và mức độ tiếp cận thị trường chung của một thành viên liên kết cũng chưa được xác định.

Theo giới phân tích, đề xuất của bà Ursula von der Leyen có được triển khai hay không sẽ phụ thuộc vào các quốc gia thành viên EU, chứ không chỉ riêng bà. Tuy vậy, động thái này đã nói lên rằng cả EU và Canada đều đang tích cực tìm kiếm mối quan hệ hợp tác mới trong bối cảnh địa chính trị thay đổi và các chính sách dưới thời Tổng thống Donald Trump đã tạo thêm sức ép đối với những đồng minh thân cận nhất.

Trong một động thái cho thấy Canada đang tìm cách đa dạng hóa hơn nữa các mối quan hệ quốc phòng, giảm bớt sự phụ thuộc vào Mỹ, Văn phòng Thủ tướng Canada Mark Carney cho biết nước này đã chính thức nộp đơn gia nhập Lực lượng Viễn chinh chung (JEF) của các nước Bắc Âu-một liên minh quân sự do Anh dẫn đầu. JEF bao gồm 10 quốc gia thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và được xây dựng như một cơ chế hợp tác quân sự phản ứng nhanh, nhằm tăng cường khả năng phối hợp giữa các nước. Việc Canada nộp đơn gia nhập JEF đã phần nào chứng minh quyết tâm của Ottawa trong việc tìm điểm tựa mới bên ngoài “chiếc ô an ninh” của Mỹ.