ASEAN có đủ trải nghiệm để vượt qua mọi thử thách. Nguồn: Internet

QĐND - Ngày nay, nhìn nhận việc 10 nước Đông Nam Á gắn bó với nhau trong một Hiệp hội dường như là một việc đương nhiên. Song, thực tế chặng đường để tất cả các nước Đông Nam Á chung một mái nhà cũng không ít gập ghềnh, gian nan. Ở tuổi 45, dù chưa hoàn hảo, nhưng nhiều người tin rằng, ASEAN có đủ trải nghiệm để vượt qua mọi thử thách, tiếp tục khẳng định vai trò của mình trong việc giữ gìn ổn định và hòa bình ở khu vực và trên thế giới.

Trong khoảng thời gian 50 năm sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Đông Nam Á luôn chìm trong thù địch và nghi kỵ. Đến đầu thập niên 1990, tình hình thế giới chuyển biến mạnh, các nước Đông Nam Á nhận diện rõ nguy cơ nếu không có hòa bình và ổn định, không kiến tạo niềm tin thì khu vực tiếp tục sẽ là vùng trũng phát triển, mãi tụt hậu so với thời đại. Từ chiều ngày 28-7-1995, một cục diện mới đã mở ra ở Đông Nam Á, nơi từng là chiến trường với những biến động dữ dội bậc nhất thế giới, khi Việt Nam trở thành một thành viên chính thức của ASEAN. Chính việc muốn tránh thế bất ổn, thế đối đầu và tránh bị lợi dụng, các nước Đông Nam Á đã thể hiện quyết tâm đoàn kết xây dựng ASEAN vững mạnh gồm đủ 10 thành viên để tạo sức bật cho chính từng quốc gia và cho cả hiệp hội. Với tầm nhìn chiến lược vì lợi ích sống còn này, mỗi thành viên ASEAN đã gặt hái được không ít trái ngọt và góp sức tạo dựng được hình ảnh một khu vực năng động, cởi mở và giàu tiềm năng. Theo một báo cáo vừa được công ty tư vấn IHS Global Insight công bố, tổng GDP của các thành viên ASEAN đã tăng từ 600 tỷ USD năm 2002 lên 2,3 nghìn tỷ USD vào năm 2012, lên 4,7 nghìn tỷ USD năm 2020 và 10 nghìn tỷ USD năm 2030. IHS Global Insight khẳng định, ASEAN sẽ là động lực chính cho sự phát triển của châu Á trong hai thập kỷ tới, giúp nâng cao thu nhập và mức sống của người dân trong toàn khu vực. 

Thế nhưng, ASEAN hôm nay không đơn thuần chỉ là thương trường nhiều cơ hội mà còn là một thực thể chính trị đầy sức nặng trên sân chơi toàn cầu. Tuy bao gồm những nước nhỏ và vừa nhưng do có vị trí địa chiến lược quan trọng nên ASEAN có quan hệ rộng rãi với nhiều nước, đặc biệt là các cường quốc. Các nguyên tắc của ASEAN như không can thiệp vào công việc nội bộ, phản đối việc sử dụng hay đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế được cộng đồng quốc tế ủng hộ mạnh mẽ. Nếu nhìn vào Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC) của ASEAN, nguyên tắc và chủ trương giải quyết hòa bình các tranh chấp đã khiến cho ASEAN ngày càng có tính hội nhập cao trong cộng đồng quốc tế. Các nước lớn như Mỹ, Ấn Độ, Trung Quốc đều đã ký TAC. Đây dường như là một trong số không nhiều các Hiệp ước quốc tế được khởi xướng bởi các nước nhỏ nhưng được các nước lớn chấp thuận.

Báo chí cũng đã không biết bao lần chứng thực một khả năng hiếm có của ASEAN là “luôn tự biết làm mới mình” bằng những sáng kiến, ý tưởng mới, nguồn lực mới, làm cho mình hấp dẫn hơn, lôi cuốn hơn khiến các đối tác không thể bỏ qua. ASEAN đã thành công trong việc kiến tạo các Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á (EAS), các tiến trình ASEAN+, Đối thoại Shangri-La hay mới nhất là Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN mở rộng (ADMM+). Không những thế, sự sáng tạo của ASEAN còn thể hiện ở chỗ nếu như các diễn đàn khác thường tập trung trao đổi những bất đồng, thì cấu trúc khu vực do ASEAN định hình lại hướng sự quan tâm vào khai thác những điểm chung giữa các nước thành viên. Chính sự kết hợp khéo léo không chỉ những lợi ích và mối quan tâm của các nước ASEAN mà còn của các nước đối tác đã giữ cho ASEAN vai trò trung tâm. Nhưng quan trọng hơn cả, để ASEAN giữ được vai trò đầu tàu dẫn dắt, như lịch sử cho thấy, quá trình hoạch định chính sách phải dựa trên và hướng tới sự độc lập tự chủ và cân bằng.

Trên nền cơ bản ổn định và phát triển năng động, Đông Nam Á, như bất kỳ nơi nào trên thế giới, cũng tiềm ẩn những nhân tố gây mất ổn định và đe dọa hòa bình ở khu vực. Đặc biệt, khi bước vào thế kỷ 21, cộng đồng quốc tế có nhận thức chung rằng: Biển là không gian sống còn, là sự phát triển và tương lai của thế giới hiện đại đối với cả các nước có biển và không có biển, tại những khu vực có tuyên bố chủ quyền, hay không tuyên bố chủ quyền. Nhiều lời cảnh báo đã được đưa ra rằng nếu không kiềm chế, không tuân thủ chặt chẽ luật pháp quốc tế, xung đột sẽ bùng phát ở Biển Đông không những một lần nữa cuốn cả khu vực Đông Nam Á vào vòng xoáy bất ổn mới mà còn phương hại tới lợi ích toàn cầu. Với trách nhiệm với khu vực và cộng đồng quốc tế, ngay từ năm 2002, ASEAN đã ký Tuyên bố về cách ứng xử ở Biển Đông (DOC) với Trung Quốc và giờ đây ASEAN  đang nỗ lực hết sức để sớm cùng đối tác quan trọng này cho ra đời Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC). Quyết tâm phòng ngừa rủi ro, song rõ ràng lời giải của bài toán Biển Đông vẫn còn ở phía trước với hành trình không dễ dàng, nhất là trong bối cảnh nhiều nước lớn đang can dự sâu vào khu vực tạo ra những cọ xát lợi ích với hệ lụy khó lường. Điều đó đòi hỏi những nỗ lực tập thể rất cao của tất cả các thành viên ASEAN nhằm duy trì vị thế của Hiệp hội là động lực trung tâm của hợp tác khu vực.

Chẳng có bài học nào đúng với hôm qua lại tuyệt đối đúng với hôm nay, song thời thế cũng không thể bào mòn những giá trị cốt lõi. Hài hòa lợi ích quốc gia và lợi ích khu vực, độc lập tự chủ để duy trì một ASEAN hòa bình, ổn định, đồng lòng gắn kết là lẽ sống còn của mỗi quốc gia thành viên ASEAN, đúng như chủ đề của Năm ASEAN 2012: Một cộng đồng, một vận mệnh.

BẢO TRUNG