Hỗ trợ tiếp cận vốn, minh bạch hóa hoạt động nhà thầu xây dựng

QĐND - Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam đang tiến hành khảo sát, đánh giá tình hình hoạt động của các doanh nghiệp xây dựng trong bối cảnh thị trường bất động sản trầm lắng, nhiều công trình xây dựng bị đình hoãn. PGS.TS Vũ Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam đã có những chia sẻ xung quanh khó khăn và giải pháp cần thiết cho doanh nghiệp xây dựng cũng như một số vấn đề kiến nghị sửa đổi quy định chỉ định thầu để minh bạch hóa hơn nữa hoạt động xây dựng.

“Bi đát” nhà thầu xây dựng

- Ông có thể cho biết một số thông tin về tình hình hoạt động của doanh nghiệp xây dựng trong bối cảnh nhiều khó khăn hiện nay?

PGS.TS Vũ Khoa.

- Doanh nghiệp xây dựng hiện nay “bi đát” lắm, nhiều tổng công ty lớn, “oai phong” nhưng hiện nay có không ít đơn vị thành viên đang làm thủ tục phá sản. Vừa rồi, như một cao trào, các nhà thầu chuyển sang làm đầu tư, chủ yếu là bất động sản. ở Việt Nam vì bất động sản “ngon ăn”, các nhà thầu nhảy vào, ngân hàng cũng sẵn sàng cho vay tiền. Có đơn vị vay hàng nghìn tỷ đồng để trả cho dân giải phóng mặt bằng, bây giờ vùng đất đó cỏ mọc hoang nhưng doanh nghiệp vẫn phải trả lãi suất đến 19-20%/năm. Không có ai làm giỏi đến mức có khả năng trả lãi ngân hàng cao như vậy, trong khi sản phẩm không bán được. Tình cảnh đó hầu hết các doanh nghiệp đều bị thua lỗ, một số chưa kịp tham gia đầu tư vào bất động sản thì bây giờ cũng khó khăn vì các công trình xây dựng rất ít. Hiệp hội đang khảo sát tất cả doanh nghiệp xây dựng để đánh giá tình hình. Thông tin bước đầu, bức xúc nhất của doanh nghiệp hiện nay, bên cạnh thiếu vốn, lãi suất cao, là vấn đề nợ đọng. Ví dụ có doanh nghiệp bị nợ đọng đến 514 tỷ đồng, riêng quý I -2012 là 208 tỷ đồng, trong khi kế hoạch doanh thu cả năm chỉ 1000 tỷ đồng, như vậy thì doanh nghiệp nào sống nổi.

- Theo ông, cần có giải pháp nào để hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng vượt qua khó khăn trước mắt?

- Tôi cho rằng câu chuyện vẫn là vốn. Các kiến nghị của Bộ Xây dựng lên Thủ tướng Chính phủ cũng là giải quyết vấn đề vốn. Hiện nay, doanh nghiệp xây dựng vay được tiền ngân hàng rất khó. Nếu vay tiền để xử lý nợ, giải phóng mặt bằng thì chắc ngân hàng không cho vay, chỉ cho vay với những công trình chuẩn bị hoàn thành. Nhiều thành viên hiệp hội cho biết, lãi cho vay khoảng 12% là có thể sống được. Vì vậy, vẫn phải giảm lãi suất và tạo thuận lợi tiếp cận vốn. Giảm lãi suất mà không tiếp cận được vốn thì doanh nghiệp cũng “chết”.

Bản thân doanh nghiệp xây dựng gần như không có tích lũy, nên khó khăn về vốn càng lớn. Lợi nhuận tính trong dự toán khoảng 5%, nhưng khi đấu thầu nếu phải giảm giá lại “ăn” vào 5% này. Thực tế lợi nhuận doanh nghiệp xây dựng chỉ hơn 2%, với lợi nhuận đó, tích lũy để phát triển sản xuất không còn bao nhiêu.

Riêng với vấn đề đấu thầu, có hiện tượng những công trình rất bình thường, không có yêu cầu gì đặc biệt, nhưng hàng trăm nhà thầu mạnh không được tham gia mà chỉ định thầu cho một số đơn vị. Cần đặt vấn đề các nhà thầu được chỉ định liệu có hơn hẳn nhà thầu khác hay đó là thiệt thòi của các nhà thầu.

Tăng cường giám sát các trường hợp chỉ định thầu

- Ông có nói đến một số trường hợp chỉ định thầu gây thiệt thòi cho các nhà thầu khác. Theo ông, chính sách chỉ định thầu sẽ tác động thế nào đến các nhà thầu cũng như vấn đề minh bạch trong xây dựng?

- Trong nền kinh tế thị trường, việc cần thiết phải chọn ra nhà thầu có năng lực, làm tốt công trình, bảo đảm tiến độ và với giá thành hợp lý. Điều đó làm cho hoạt động kinh tế lành mạnh, mang lại hiệu quả lớn. Vì thế, phải có đấu thầu, hạn chế các trường hợp chỉ định thầu. Hiện nay, theo quy định của Luật Đấu thầu, có một số trường hợp được chỉ định thầu, như có thiên tai, địch họa, sự cố khách quan; hay gói thầu do yêu cầu nhà tài trợ nước ngoài; gói thầu mang tính chất bí mật quốc gia, cấp bách vì lợi ích quốc gia… Trong luật có nói đến gói thầu có giá trị trong hạn mức chỉ định thầu do yêu cầu đặc biệt khác theo quy định. Với trường hợp này, phải bảo đảm chỉ định thầu hiệu quả hơn đấu thầu. Điều này hết sức mơ hồ bởi chúng tôi cũng không hiểu làm thế nào để xác định được chỉ định thầu hiệu quả hơn đấu thầu. Chính điều đó là hệ quả của một loạt vụ việc mà Thanh tra Chính phủ vừa rồi đã kết luận, đó là chậm tiến độ, giải ngân nhiều nhưng thi công ít, phần lớn là thiếu minh bạch. Theo kết luận thanh tra, tại một số địa phương, có những công ty gần như độc quyền, được chỉ định những gói thầu rất lớn, giá trị xây lắp lên đến hơn 1000 tỷ đồng. Đáng lưu ý là chỉ định thầu tràn lan, không hiểu nguyên tắc như thế nào. Từ đó, đặt ra vấn đề là chấp hành luật không nghiêm. Chúng tôi phân vân, sắp tới có kế hoạch sửa đổi Luật Đấu thầu, cứ tình hình này không biết luật sẽ có tác dụng gì. Vấn đề này còn liên quan đến sự minh bạch xây dựng, không có giao thầu khó có thể tham nhũng, bởi giao thầu chắc chắn là có hiện tượng xin - cho.

- Bản thân ông cũng như hiệp hội có kiến nghị gì để khi sửa đổi Luật Đấu thầu có thể hạn chế tiêu cực trong chỉ định thầu?

- Trước hết là phải có cơ chế thực hiện giám sát của công trình chỉ định thầu. Ví dụ nhiều dự án, công trình, gói thầu được chỉ định vì lý do bảo đảm tiến độ nhưng một năm sau mới khởi công. Cho nên không thể để tình trạng buông xuôi cho người ta “lách luật” như hiện nay. Cần phải tăng cường chế độ báo cáo, giám sát và phân cấp giám sát, chỉ rõ đâu là trách nhiệm giám sát của bộ, ngành, đâu là trách nhiệm Chính phủ.

Bên cạnh đó, phải có chế tài với các chủ thể, như chủ đầu tư, địa phương và các bộ, ngành. Theo tôi, pháp luật hiện hành, một trong những yếu kém là chế tài. Chúng ta đưa ra các quy định nhưng không có chế tài nên không quy được trách nhiệm. Chỉ định thầu thực ra là cơ chế xin -cho hợp pháp. Vì vậy, áp dụng chỉ định thầu phải có điều khoản sau khi chỉ định thầu phải thông báo công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng. Trên cơ sở công khai như vậy, vừa minh bạch, vừa giúp kiểm soát của tập thể dễ dàng.

Mạnh Hưng (thực hiện)