QĐND - Thực tế cho thấy, việc sử dụng thuốc lá gây ra những tốn kém mà ngân sách Nhà nước không thể gánh chịu được do phải chi cho việc hỗ trợ điều trị bệnh, công tác thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống tác hại thuốc lá (PCTHTL) và khắc phục một phần hậu quả kinh tế-xã hội, môi trường tại Việt Nam có nguyên nhân từ thuốc lá. Vì vậy, việc thành lập Quỹ PCTHTL là rất cần thiết nhằm có nguồn kinh phí ổn định, bền vững cho công tác PCTHTL và nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Phân xưởng sản xuất bao bì của Nhà máy thuốc lá Khánh Hòa. Ảnh: THANH HƯƠNG

Cam kết của Chính phủ về PCTHTL

Cách đây 9 năm, ngày 21-5-2003, Chính phủ Việt Nam đã ký Công ước khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC) và có hiệu lực thi hành từ ngày 1-1-2005. Việc ký kết Công ước khung và ban hành chính sách quốc gia về PCTHTL thể hiện sự cam kết của Chính phủ trong việc PCTHTL, góp phần giảm thiểu các ảnh hưởng có hại do việc sử dụng thuốc lá gây ra cho gia đình và xã hội. 

Tiếp đó, ngày 5-10-2005, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 243/2005/QĐ-TTg nhằm triển khai Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 46/2005/NQ-TW ngày 23-2-2005 của Bộ Chính trị về “Công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới”, trong đó có nội dung phải xây dựng và ban hành Luật PCTHTL. Dự án Luật PCTHTL đã được Chính phủ trình Quốc hội tại tờ trình số 171/TTr-CP ngày 22-9-2011 để Quốc hội cho ý kiến và trình Quốc hội thông qua vào Kỳ họp thứ 3, khóa XIII. 

Để triển khai thực hiện cam kết trong FCTC, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1315/QĐ-TTg ngày 21-8-2009 phê chuẩn Kế hoạch quốc gia về PCTHTL, trong đó Bộ Tài chính được giao chủ trì xây dựng lộ trình tăng thuế đối với thuốc lá theo cam kết và nghiên cứu đề xuất thành lập Quỹ PCTHTL. 

Tính cấp thiết về việc lập Quỹ PCTHTL

Thực tế cho thấy, việc sử dụng thuốc lá gây ra những tốn kém mà ngân sách Nhà nước không thể gánh chịu được do phải chi cho việc hỗ trợ điều trị bệnh, công tác thông tin, giáo dục, truyền thông về PCTHTL và khắc phục một phần hậu quả kinh tế-xã hội, môi trường tại Việt Nam có nguyên nhân từ thuốc lá. Vì vậy, việc thành lập Quỹ PCTHTL là rất cần thiết nhằm có nguồn kinh phí ổn định, bền vững cho công tác PCTHTL và nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Những người hút thuốc lá cần có trách nhiệm, nghĩa vụ đóng góp thêm một khoản tiền nhất định để góp phần cùng Nhà nước hạn chế, giảm thiểu những tác hại do việc sử dụng thuốc lá gây ra. Khoản đóng góp bắt buộc của người sử dụng thuốc lá là hình thức huy động nguồn lực xã hội phục vụ cho công tác xã hội về PCTHTL, có tính chất bồi hoàn. Đây cũng là một trong những hình thức huy động nguồn lực xã hội của đất nước, bảo đảm an sinh xã hội, phù hợp với chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về xã hội hóa y tế. 

Dự thảo Luật PCTHTL gần đây nhất đưa ra hai phương án trích lập quỹ. Phương án 1 trích từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, mức trích tối đa bằng 2% trên số thuế tiêu thụ đặc biệt. Phương án 2, việc lập quỹ lấy từ khoản đóng góp bắt buộc của cơ sở sản xuất, nhập khẩu thuốc lá tối đa không quá 2% trên giá bán thuốc lá chưa có thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng. 

Có thể thấy rằng với mục tiêu, phạm vi điều chỉnh của Luật PCTHTL chi phối thì nguồn hình thành quỹ trích từ nguồn thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) là hoàn toàn phù hợp, bởi bản chất của thuế TTĐB hiện đang áp dụng là trên cơ sở ảnh hưởng của thuốc lá tới sức khỏe người tiêu dùng và ảnh hưởng tới môi trường (cả sản xuất và sử dụng thuốc lá điếu). Nếu tiếp tục đóng góp thêm ngoài thuế TTĐB tạo Quỹ để bảo vệ, nâng cao sức khỏe cộng đồng trước tác hại của thuốc lá và bảo vệ môi trường sẽ bị trùng. Điều này cũng phù hợp với quy định tại Điều 26 của FCTC về các nguồn lực tài chính để đạt mục tiêu của Công ước đặc biệt nhấn mạnh việc sử dụng các nguồn tài trợ quốc tế của các tổ chức liên chính phủ, các tổ chức tài chính và phát triển, các nguồn lực sẵn có của Nhà nước và tư nhân để tài trợ cho các chương trình kiểm soát thuốc lá đối với các nước đang phát triển và các nước đang trong thời kỳ quá độ. Ngoài ra, trích từ thuế TTĐB, thực hiện theo Luật Ngân sách nhà nước sẽ quản lý và sử dụng nguồn kinh phí hiệu quả nhất, dễ thực hiện áp dụng, giảm bớt các thủ tục kê khai, nộp và quyết toán Quỹ.

Sử dụng hiệu quả Quỹ PCTHTL

Việc thành lập Quỹ PCTHTL là rất cần thiết, nhưng cần phải sử dụng đúng nguyên tắc tài chính đã quy định. Việc sử dụng quỹ này trước hết nhằm xây dựng các tài liệu truyền thông về tác hại thuốc lá và PCTHTL phù hợp với từng nhóm đối tượng; nghiên cứu các phương pháp truyền thông hiệu quả về PCTHTL; hỗ trợ xây dựng nội dung và tổ chức đưa giáo dục về tác hại và PCTHTL vào chương trình giáo dục phù hợp với các cấp học.

Bên cạnh phục vụ xây dựng các mô hình điểm về cộng đồng, cơ quan, tổ chức không khói thuốc, triển khai và nhân rộng các mô hình này có hiệu quả; Quỹ cũng dành một phần kinh phí để tổ chức cai nghiện thuốc lá, xây dựng, hỗ trợ triển khai các mô hình điểm về cai nghiện thuốc lá dựa vào cộng đồng. Mặt khác, Quỹ cũng quan tâm xây dựng, hỗ trợ các hoạt động bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho mạng lưới cộng tác viên làm công tác PCTHTL; nghiên cứu để cung cấp bằng chứng cho việc truyền thông, xây dựng chính sách pháp luật về PCTHTL; tổ chức hỗ trợ các chiến dịch, sáng kiến về PCTHTL dựa vào cộng đồng cũng như việc hỗ trợ tư vấn, tổ chức nơi dành riêng cho người hút thuốc lá tại các địa điểm công cộng. Ngoài việc dùng một phần Quỹ để vận động tài trợ cho công tác PCTHTL, Quỹ cũng dành để hỗ trợ nghiên cứu các giải pháp chuyển đổi ngành, nghề cho người trồng thuốc lá, chế biến nguyên liệu thuốc lá và sản xuất thuốc lá.

Để sử dụng các nguồn tài chính của Quỹ PCTHTL có hiệu quả phải bảo đảm công khai, minh bạch, phù hợp với kế hoạch hoạt động hằng năm và các chương trình, chiến lược ngắn hạn, dài hạn, các mục tiêu ưu tiên trong từng giai đoạn của Quỹ.

HUYỀN ANH