Đổi mới để doanh nghiệp nhà nước mạnh hơn

QĐND - Ngày 8-12, tại Hà Nội đã diễn ra Hội nghị tổng kết 10 năm sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2001-2010. Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng đã tới dự và phát biểu chỉ đạo hội nghị.

Có thể nói, qua 10 năm đổi mới, hầu hết các doanh nghiệp nhà nước đều có bước phát triển. Mặc dù còn một số tồn tại, nhưng không thể phủ nhận vai trò chủ đạo của doanh nghiệp nhà nước đối với nền kinh tế, nhất là vai trò trở thành công cụ để Nhà nước ổn định kinh tế vĩ mô.

Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng và các đại biểu dự Hội nghị. Ảnh: Trọng Đức/TTXVN

Ít hơn nhưng lớn hơn, hiệu quả hơn

Theo báo cáo của Ban chỉ đạo Đổi mới và Phát triển doanh nghiệp, 10 năm qua, cả nước sắp xếp được 4.757 doanh nghiệp nhà nước (DNNN), trong đó cổ phần hóa 3.388 doanh nghiệp (nếu tính cả thời gian trước đó là 5.374 doanh nghiệp, trong đó cổ phần hóa 3.976 doanh nghiệp). Đã tổ chức lại 8 tổng công ty 91 và 12 tổng công ty 90 để hình thành 11 tập đoàn kinh tế. Các doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước đã chuyển thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên.

Tổng số vốn sở hữu cuối năm 2010 của các DNNN là hơn 700 nghìn tỷ đồng, trong đó vốn của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước là 653 nghìn tỷ đồng. Đa số DNNN có quy mô vừa và lớn, nhưng vẫn còn 102 doanh nghiệp có vốn dưới 5 tỷ đồng, 8 doanh nghiệp có vốn dưới 1 tỷ đồng. Đây là những doanh nghiệp chủ yếu làm công ích, nông, lâm trường, ở vùng sâu, vùng xa, địa bàn khó khăn.

Hiện nay, cả nước có 101 tập đoàn, tổng công ty và 2 ngân hàng thương mại do Nhà nước giữ vốn 100%. Các tổng công ty nhà nước được tổ chức lại, hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con. Nếu cuối năm 2000, các tổng công ty giữ 100% vốn điều lệ ở hầu hết các doanh nghiệp thành viên thì nay số này đã giảm mạnh.

 Phần lớn DNNN hoạt động có lãi, số doanh nghiệp thua lỗ giảm nhiều. Nếu như trước quá trình đổi mới, sắp xếp lại, số doanh nghiệp thua lỗ và hòa vốn chiếm khoảng 60% tổng số doanh nghiệp, thì đến năm 2010 số này chỉ còn chiếm khoảng 20%. Một số tập đoàn, tổng công ty số lỗ lớn chủ yếu do cơ chế giá và do phải hy sinh quyền lợi vì nhiệm vụ là công cụ để Nhà nước điều tiết, ổn định vĩ mô.

Về cơ bản, vốn Nhà nước đầu tư vào DNNN được bảo toàn và phát triển; tỷ lệ nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu của đa số tập đoàn, tổng công ty nhà nước trong giới hạn cho phép. Các tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã nâng cao năng lực sản xuất, nhiều sản phẩm, thương hiệu có uy tín trên thị trường quốc tế, đi đầu trong nghiên cứu triển khai, đổi mới công nghệ, góp phần đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Đặc biệt, trong bối cảnh lạm phát, suy giảm kinh tế những năm gần đây, các tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã đóng góp quan trọng bình ổn giá cả, vật tư hàng hóa, góp phần để Nhà nước thực hiện các chính sách vĩ mô, ổn định xã hội, ngăn chặn suy giảm kinh tế, duy trì việc làm, thu nhập cho người lao động, không để xảy ra đình công.

 Nhìn rõ những hạn chế để sửa đổi

Tuy đạt được nhiều kết quả tích cực nhưng công tác sắp xếp, chuyển đổi sở hữu, đổi mới và nâng cao hiệu quả DNNN còn khá nhiều tồn tại. Phát biểu tại hội nghị, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã phân tích những tồn tại, vướng mắc của quá trình đổi mới doanh nghiệp nhà nước chủ yếu trên ba khía cạnh là: Thể chế chưa hoàn thiện; công tác cán bộ còn những bất cập; trách nhiệm của chính quyền và cấp ủy địa phương trong việc hỗ trợ, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp hoạt động còn những chỗ chưa đạt yêu cầu. 

Ban chỉ đạo Đổi mới và Phát triển doanh nghiệp cũng nhận thấy một số cơ chế, chính sách ban hành chậm; chưa kịp thời giải đáp, tháo gỡ được yêu cầu của thực tiễn. Còn có cơ chế, chính sách chưa khả thi, chưa phù hợp với tình hình, nhưng chậm được khắc phục.

Hiệu quả hoạt động của DNNN chưa tương xứng với nguồn lực được phân bổ. Còn nhiều doanh nghiệp kinh doanh thuần túy mà Nhà nước không cần giữ 100% vốn. Việc kiểm soát doanh nghiệp còn sơ hở khiến một số tập đoàn, tổng công ty đã thành lập các công ty con và đầu tư vào những lĩnh vực ngoài nhiệm vụ chính được giao làm phân tán nguồn lực, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn của doanh nghiệp.

Còn khá nhiều doanh nghiệp thua lỗ. Sự lãng phí, thất thoát nguồn lực còn lớn, nhất là trong các ngành khai thác, chế biến, xuất khẩu tài nguyên, khoáng sản, trong đầu tư xây dựng cơ bản, mua sắm, nhập thiết bị, vật tư... Một số vụ việc tiêu cực, vi phạm pháp luật nghiêm trọng gây hậu quả lớn về mặt kinh tế, ảnh hưởng xấu đến uy tín DNNN. Quản trị doanh nghiệp đổi mới chậm; còn hạn chế về năng lực dự báo.

Đổi mới  phải có nguyên tắc

Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng nhấn mạnh, việc “sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả” doanh nghiệp nhà nước, hay theo khái niệm mới được đưa ra là “tái cơ cấu” doanh nghiệp nhà nước đều nhằm mục đích cuối cùng là nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của DNNN và để cho DNNN thực hiện tốt các chức năng, nhiệm vụ chính trị mà Đảng, Nhà nước và Chính phủ giao cho. “Chúng ta cần những đổi mới mang tính “đột phá”, nhưng không nên hiểu đổi mới “đột phá” nghĩa là xóa bỏ DNNN, mà phải làm sao cho nó mạnh hơn”, Thủ tướng nhấn mạnh.

Hiện nay, cổ phần hóa là hướng chủ đạo của việc sắp xếp, đổi mới DNNN. Đã có gần 4000 doanh nghiệp được cổ phần hóa, cơ bản đạt mục tiêu đề ra. Chính quá trình cổ phần hóa này đã góp phần đổi mới tư duy, nhận thức về sở hữu, về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; tăng tính công khai, minh bạch về hoạt động của doanh nghiệp; cải cách thủ tục hành chính trong quan hệ với doanh nghiệp; thu hút vốn xã hội vào sản xuất kinh doanh, đổi mới quản trị doanh nghiệp. Người lao động có cổ phần quan tâm, trách nhiệm hơn với việc nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Thủ tướng chỉ đạo, trong thời gian tới cần phải tiếp tục hoàn thiện thể chế liên quan tới các DNNN, trong đó có vấn đề quản lý nhà nước; vấn đề quản lý của chủ sở hữu với DNNN; vấn đề quản trị của từng doanh nghiệp; công tác cán bộ; và các quy định của pháp luật để tạo hành lang pháp lý cho việc tái cơ cấu, sắp xếp, đổi mới DNNN.

 Một số nhà quản lý, doanh nghiệp và chuyên gia kiến nghị phải tách bạch hoạt động sản xuất kinh doanh và hoạt động công ích, để đánh giá chính xác, đầy đủ hiệu quả kinh tế - xã hội của DNNN.

Theo định hướng của Ban chỉ đạo Đổi mới và Phát triển doanh nghiệp, tới đây sẽ thực hiện thoái vốn ở các doanh nghiệp đã cổ phần hóa mà Nhà nước không cần nắm giữ cổ phần chi phối; từ đó, dồn nguồn lực cho những lĩnh vực trọng yếu. Đối với những ngành kinh doanh không liên quan, đặc biệt là các lĩnh vực: Ngân hàng, tài chính, chứng khoán, bất động sản, bảo hiểm, các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước phải hoàn thành thoái vốn trước năm 2015.

Theo phương án đề ra, sau năm 2015, cả nước còn 692 doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước, được tổ chức thành 44 tập đoàn, tổng công ty với 150 công ty con 100% vốn Nhà nước, 387 doanh nghiệp độc lập thuộc địa phương, 111 doanh nghiệp thuộc Bộ.

Quang Phương - Vũ Dung