QĐND - Đang mùa thu hoạch rộ vụ đông xuân 2011-2012, nông dân trồng lúa ở Nam Bộ chưa kịp mừng vì năng suất cao thì giá lúa sụt giảm liên tục, xuống còn 4000-4.300 đồng/kg. Để bảo đảm cho người trồng lúa có lãi, Chính phủ đã chỉ đạo thu mua 1 triệu tấn lúa tạm trữ. Làm sao để tránh tình trạng thương lái ép giá nông dân, mua lúa dưới giá trần và giải bài toán ổn định giá để nghề trồng lúa phát triển bền vững?

Giá lúa thấp kỷ lục, người trồng lúa lao đao

Chúng tôi về Tân Khánh Hòa, huyện Giang Thành, tỉnh Kiên Giang khi đang vào mùa thu hoạch rộ vụ lúa đông xuân 2011-2012. Tại các cánh đồng, thương lái đều tổ chức xe ô tô, ghe xuồng để mua lúa tại chỗ, giá lúa tươi chỉ còn 4000 đồng/kg. Nông dân Nguyễn Văn Lai, xã Tân Khánh Hòa, huyện Giang Thành cho biết: Năm nay, tôi thu hoạch đạt hơn 9 tấn/ha nhưng giá lúa rớt thấp quá. Trong khi chi phí nhân công, thuê máy gặt, phân bón tăng cao. Lúa gặt xong, gia đình tôi và nhiều người ở đây đều phải bán ngay một phần vì không có kho tạm trữ, phần vì để lấy tiền trả nợ tiền phân bón, thuê nhân công.

Tại các tỉnh Đồng Tháp, Vĩnh Long, Long An - những địa phương đang thu hoạch lúa đông xuân 2011-2012 - giá lúa IR 50404 tươi được thương lái thu mua chỉ còn 4.100 - 4.300 đồng/kg. Đây là mức giá thấp nhất kể từ đầu vụ hè thu 2011 tới nay và hiện mỗi ki-lô-gam lúa hàng hóa đã mất khoảng 2.800 đồng so với mức giá được xác lập trước đó.

Chúng tôi về chợ đầu mối lúa gạo Bà Đắc (huyện Cái Bè, Tiền Giang), hình ảnh thuyền ghe chở lúa gạo khắp các tỉnh đổ về đây không còn tấp nập như trước. Lý giải nguyên nhân giá lúa giảm mạnh, các thương lái kinh doanh lúa gạo ở chợ đầu mối Bà Đắc cho biết, đầu ra không có, trong khi đang chính vụ thu hoạch, sản lượng lúa hàng hóa tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) tăng vọt đã kéo giá lúa giảm mạnh. Điều đáng nói là ngay cả với lúa chất lượng cao cũng sụt giá mạnh. Cụ thể như OM 4900 giá chỉ còn dao động 5.400 - 5.600 đồng/kg, giảm 700-1000 đồng/kg so với một tháng trước.

Nông dân xã Tân Khánh Hòa (huyện Giang Thành, Kiên Giang) thu hoạch lúa đông xuân 2011-2012.

Trước đây, giá lúa cao khiến nhiều nông dân phấn khởi trồng lúa, sản lượng gạo hàng hóa cho vụ đông xuân năm nay có thể đạt 3,5 triệu tấn. Người trồng lúa chưa kịp mừng thì giá thu mua hiện nay lại tụt giảm mạnh. Lúa cấp thấp IR 50404 đang rơi vào tình trạng dội chợ mà nguyên nhân được Hiệp hội Lương thực Việt Nam đưa ra là do giống lúa này chiếm khoảng 50% diện tích, trong khi Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chỉ cho phép trồng cấy trên khoảng 15-20% diện tích.

Giá lúa giảm, biến động liên tục nên nhiều doanh nghiệp kinh doanh gạo đã rơi vào tình trạng thua lỗ nên đã đẩy mạnh bán ra, không dám tích trữ trong khi tình hình đầu ra lúa gạo xuất khẩu đang khá ảm đạm.

Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho biết, thị trường xuất khẩu gạo đang khó khăn do có sự cạnh tranh gay gắt từ Ấn Độ, Thái Lan... Đến cuối tháng 2 năm 2012, Việt Nam chỉ mới xuất khẩu được 1,55 triệu tấn gạo, giảm 26,3% so cùng kỳ năm trước.

Giá thu mua lúa linh hoạt, có lợi cho nông dân

Để ổn định giá lúa, gỡ thế bí cho thị trường, bảo đảm có lãi cho nông dân, Chính phủ đã chỉ đạo các ngành chức năng triển khai mua tạm trữ 1 triệu tấn lúa bắt đầu từ 15-3 đến 30-4-2012. Đây là một chủ trương đúng, chỉ đạo kịp thời, tạo lực đỡ cho thị trường. Vì nếu giá lúa tiếp tục rơi tự do thì người chịu nhiều thiệt thòi nhất là nông dân. Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương, Hiệp hội Lương thực Việt Nam và các địa phương đã có các bước chuẩn bị để triển khai. Hiệp hội Lương thực Việt Nam đã chỉ đạo khoảng 90 doanh nghiệp tổ chức thu mua lúa ở mức giá thu mua là 5000 đồng/kg lúa.

Ông Dương Nghĩa Quốc, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đồng Tháp cho biết: Chúng tôi thấy rằng, giá lúa thu mua 5000 đồng/kg mà Hiệp hội Lương thực đưa ra chưa phù hợp, vì giá đó được thu mua phần lớn từ thương lái, trong khi thương lái thu mua của nông dân lại ở mức thấp, chỉ từ 4.200 đến 4.500 đồng/kg, mức giá này người trồng lúa bị thua lỗ. Do đó, về quy định giá thu mua, cần có cơ chế rõ ràng để có mức giá phù hợp, có lợi cho nông dân.

Nhiều người trồng lúa cho biết, do nông dân không có kho, bãi dự trữ lúa nên phần lớn phải bán lúa tươi, giá lại bị ép. Trong khi đó, các doanh nghiệp có điều kiện về vốn, kho bãi, sau khi mua tạm trữ, chờ giá cao để bán. Do đó, doanh nghiệp thu mua cần linh hoạt về giá mua để bảo đảm cho nông dân có lãi.

Ông Phạm Văn Bảy, Phó chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, trong cuộc họp về tình hình lúa gạo tại TP Hồ Chí Minh mới đây cho biết: Cái khó đối với doanh nghiệp thu mua lúa gạo tạm trữ hiện nay là nguồn vốn. Nếu nguồn vốn không bảo đảm, doanh nghiệp không đẩy mạnh mua vào, khiến mục tiêu mua 1 triệu tấn gạo trở nên khó khăn. Do đó, Ngân hàng Nhà nước cần chỉ đạo các ngân hàng thương mại bố trí đủ nguồn vốn để Hiệp hội Lương thực Việt Nam thu mua tạm trữ 1 triệu tấn gạo với lãi suất thấp so với lãi vay thông thường.

Tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa Đồng bằng sông Cửu Long phân tích: Với giá lúa xuống quá thấp như hiện nay, người trồng lúa rất thiệt thòi. Cơ quan chức năng cần có những giải pháp đồng bộ, Nhà nước cũng phải ra điều kiện, yêu cầu các doanh nghiệp mua lúa tạm trữ phải mua dứt điểm ngay, vì tháng 3 này người dân đang thu hoạch rộ, nếu để sang tháng 4, tháng 5 mới mua, thì chính sách đó sẽ không có hiệu quả. Hơn nữa, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương cần giám sát chặt chẽ doanh nghiệp thu mua thực hiện đúng chủ trương, quy định của Chính phủ. Những năm trước đây, các doanh nghiệp tham gia thường không mua ào ạt, mà mua cầm chừng. Khi dân bán hết lúa với giá thấp, tiền hỗ trợ của Nhà nước mới xuống, khiến nông dân chịu thiệt.

Về lâu dài, chúng ta cần định hướng và quy hoạch sản xuất lúa hướng đến chất lượng cao. Thực trạng sản xuất lúa ở ĐBSCL đang mất cân đối lớn. Diện tích lúa chất lượng cao chỉ từ 15 đến 20%, trong khi lúa chất lượng thấp chiếm phần lớn với hơn 50% diện tích. Lúa chất lượng thấp thì rất dễ bị cạnh tranh, giá lúa sẽ bị rớt nhanh khi thu hoạch rộ, cung lớn hơn cầu. Do đó, các địa phương cần đẩy mạnh quy hoạch sản xuất lúa, tạo sự liên kết, bao tiêu giữa nông dân và doanh nghiệp thu mua.

Đầu ra cho lúa gạo là một vấn đề có ý nghĩa đặc biệt trong việc bình ổn giá gạo. Ngành chức năng cần đẩy mạnh xúc tiến thương mại, tìm kiếm thị trường, bên cạnh thị trường truyền thống cần đẩy mạnh kết nối với thị trường gạo cao cấp vốn đang đầy tiềm năng, hứa hẹn đem lại giá trị cao cho hạt gạo Việt Nam, giúp cho người trồng lúa sản xuất bền vững.

Bài và ảnh: ĐẶNG TRUNG KIÊN