Tôn vinh, trọng dụng, bồi đắp và phát huy đội ngũ trí thức tiêu biểu trong Quân đội

Năm 2026, đất nước kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026) - trường đại học đầu tiên của quốc gia, gắn với không gian Văn Miếu-Quốc Tử Giám, biểu tượng kết tinh truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và coi trọng hiền tài trong nền văn hiến Việt Nam. Tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” đã trở thành chân lý vượt thời gian, khẳng định vai trò của trí thức, nhân tài đối với vận mệnh đất nước. Năm 2026 cũng là dịp kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa thế giới Lê Quý Đôn (1726-2026), người để lại tư tưởng sâu sắc: “Phi trí bất hưng”. Cách đây 80 năm, trong bài “Tìm người tài đức” đăng Báo Cứu quốc ngày 20-11-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài”.

Thượng tướng Đỗ Xuân Tụng, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó chủ nhiệm Tổng cục Chính trị tham quan triển lãm sách chào mừng kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống Học viện Lục quân (7-7-1946 / 7-7-2026). Ảnh: VŨ ĐÌNH ĐÔNG

Từ mạch nguồn ấy có thể thấy, trọng hiền tài không chỉ là truyền thống văn hóa mà còn là phương lược dựng nước, giữ nước và chấn hưng, phát triển đất nước. Biết quý trọng trí tuệ, bồi dưỡng, trọng dụng và tạo môi trường để người tài cống hiến là một trong những nhân tố làm nên sự trường tồn, sức sống và tầm vóc của dân tộc Việt Nam.

Trong dòng chảy truyền thống đó, QĐND Việt Nam ngay từ những ngày đầu thành lập đã đặc biệt coi trọng đào tạo, rèn luyện, sử dụng và tôn vinh nhân tài quân sự. Việc khai giảng khóa I ngày 26-5-1946 của Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn (nay là Trường Sĩ quan Lục quân 1) là một dấu mốc đặc biệt, cùng với việc thành lập hệ thống nhà trường Quân đội sau này, nhiều thế hệ cán bộ quân sự được đào tạo, rèn luyện, trưởng thành, đóng góp quan trọng cho sự nghiệp cách mạng, xây dựng Quân đội, củng cố quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc.

Tấm gương Thiếu tướng, GS, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa là minh chứng sinh động cho truyền thống thu hút, trọng dụng nhân tài trong Quân đội. Cuộc đời ông để lại bài học sâu sắc: Tài năng đích thực phải gắn với Tổ quốc, được kiểm chứng bằng sản phẩm, công trình và cống hiến cụ thể cho đất nước và nhân dân.

Hơn 81 năm qua, QĐND Việt Nam luôn là môi trường đặc biệt trong phát hiện, ươm mầm, tôi luyện, đào tạo và phát huy nhân tài. Thực tiễn quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của Quân đội đã tạo nên “trường học lớn”, để từ đó nhiều thế hệ cán bộ, trí thức Quân đội trưởng thành, đem tài năng, tâm huyết, trí tuệ phụng sự Đảng, Tổ quốc, nhân dân và Quân đội.

Trong đội ngũ ấy, các GS, PGS, TS, chuyên gia đầu ngành, nhà khoa học xuất sắc và cá nhân được tặng danh hiệu vinh dự nhà nước như Nhà giáo Nhân dân, Nhà giáo Ưu tú, Thầy thuốc Nhân dân, Thầy thuốc Ưu tú, Nghệ sĩ Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú là một bộ phận tiêu biểu. Họ trưởng thành từ sự rèn luyện, dìu dắt của tổ chức, sự giúp đỡ của đồng chí, đồng đội, sự hun đúc của thực tiễn và sự tự phấn đấu bền bỉ của bản thân. Họ khẳng định uy tín bằng kết quả xuất sắc trong học tập, nghiên cứu, giảng dạy, khám, chữa bệnh, sáng tạo nghệ thuật cùng những đóng góp cụ thể cho đơn vị, Quân đội và nhân dân. Đằng sau mỗi chức danh khoa học, học vị, danh hiệu cao quý là những năm tháng âm thầm lao động, vượt khó, tích lũy, dấn thân và cống hiến.

Ở các học viện, nhà trường, đội ngũ GS, PGS, TS, Nhà giáo Nhân dân, Nhà giáo Ưu tú là những người thắp lửa tri thức, truyền thụ kinh nghiệm, đào tạo cán bộ, sĩ quan, nhân viên chuyên môn kỹ thuật cho Quân đội. Ở các viện, trung tâm nghiên cứu, cơ sở khoa học và công nghệ, các cán bộ khoa học, kỹ sư, chuyên gia say mê lao động, sáng tạo, xác lập những luận cứ khoa học, tạo ra sản phẩm, giải pháp phục vụ trực tiếp nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, xây dựng Quân đội và bảo vệ Tổ quốc. Ở các bệnh viện, viện nghiên cứu quân y, đội ngũ Thầy thuốc Nhân dân, Thầy thuốc Ưu tú, chuyên gia đầu ngành là kết tinh y đức, y thuật, y đạo của người thầy thuốc Quân đội; tận tụy chăm sóc, bảo vệ sức khỏe bộ đội và nhân dân, nghiên cứu y học quân sự, phát triển kỹ thuật cao, sẵn sàng có mặt ở những nơi khó khăn, nguy hiểm. Trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, các Nghệ sĩ Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú là những người gìn giữ, sáng tạo, lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc, vẻ đẹp tâm hồn người chiến sĩ, góp phần làm tỏa sáng phẩm chất, hình ảnh “Bộ đội Cụ Hồ” trong lòng nhân dân.

Có thể nói, đội ngũ trí thức tiêu biểu trong Quân đội là điểm tựa tri thức, hạt nhân sáng tạo, người truyền nghề, truyền cảm hứng cho cán bộ, chiến sĩ. Tôn vinh đội ngũ ấy cũng chính là tôn vinh sự lãnh đạo, giáo dục, rèn luyện của tổ chức; sự đồng hành của đồng chí, đồng đội; sự hy sinh, cống hiến thầm lặng của biết bao cán bộ, chiến sĩ trong toàn quân.

Càng trân trọng, đánh giá cao đội ngũ trí thức tiêu biểu đã được khẳng định, càng thấy rõ yêu cầu phải tiếp tục bồi đắp, phát triển đội ngũ này. Thực tiễn hiện nay, số lượng của đội ngũ này chưa tương xứng với tiềm năng; một số lĩnh vực, chuyên gia đầu ngành còn mỏng, nguồn kế cận chưa thật vững chắc... Nguyên nhân khách quan do yêu cầu, tiêu chuẩn xét công nhận chức danh GS, PGS và tiêu chuẩn phong tặng danh hiệu vinh dự nhà nước ngày càng cao, đòi hỏi quá trình tích lũy lâu dài, bền bỉ, toàn diện; đặc thù nhiệm vụ quân sự, quốc phòng cũng đặt ra những giới hạn nhất định về thời gian nghiên cứu, điều kiện công bố và yêu cầu bảo mật. Tuy nhiên, nguyên nhân chủ quan thuộc về công tác lãnh đạo, chỉ đạo quy hoạch, tạo nguồn, bồi dưỡng, giao nhiệm vụ, tạo điều kiện làm việc ở một số cơ quan, đơn vị chưa thật sự chủ động, kịp thời; việc tôn vinh, động viên, đãi ngộ có lúc, có nơi chưa tương xứng với đóng góp. Một số cán bộ có triển vọng nhưng chưa có lộ trình phấn đấu dài hạn để đạt được chức danh khoa học, học vị và danh hiệu vinh dự nhà nước.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế sâu rộng, sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ, phương thức tác chiến hiện đại, chiến tranh công nghệ cao, chiến tranh thông tin, an ninh phi truyền thống, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và yêu cầu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đòi hỏi đội ngũ trí thức tiêu biểu phải tiếp tục được quan tâm phát triển mạnh mẽ cả về số lượng, chất lượng, có cơ cấu hợp lý và khả năng dẫn dắt đủ mạnh, đủ tầm đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới. Về số lượng, cần tạo nguồn để có thêm nhiều GS, PGS, chuyên gia đầu ngành, cá nhân được tặng danh hiệu vinh dự nhà nước ở các lĩnh vực. Về chất lượng, phải hướng tới đội ngũ có bản lĩnh chính trị vững vàng, chuyên môn sâu, phương pháp nghiên cứu khoa học, hiện đại, năng lực tổng kết thực tiễn và khả năng dẫn dắt đội ngũ kế cận. Về cơ cấu, cần cân đối hơn giữa các ngành, chuyên ngành, thế hệ, giữa học viện, nhà trường, bệnh viện, viện, trung tâm nghiên cứu và cơ quan, đơn vị.

Hiện nay, Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng đã có nhiều chủ trương, chính sách, quy định quan trọng về xây dựng, phát huy vai trò đội ngũ trí thức và thu hút, trọng dụng nhân tài nói chung, nhân tài trong Quân đội nói riêng. Yêu cầu đặt ra là phải đưa những chủ trương, chính sách đó đi vào cuộc sống bằng hành động cụ thể, thiết thực, hiệu quả ở từng cơ quan, đơn vị.

Cấp ủy, chỉ huy các cấp cần nhận thức sâu sắc rằng, xây dựng đội ngũ trí thức tiêu biểu trong Quân đội là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên, lâu dài; phải được tiến hành đồng bộ từ phát hiện, tạo nguồn, quy hoạch, bồi dưỡng, giao nhiệm vụ, tôn vinh đến bố trí, sử dụng hiệu quả. Cần tạo môi trường làm việc dân chủ, công bằng, minh bạch, khuyến khích sáng tạo và bảo vệ liêm chính học thuật; tạo điều kiện thuận lợi về thời gian, kinh phí, cơ sở vật chất, môi trường nghiên cứu, hợp tác chuyên môn, công bố khoa học... Đối với công trình, sản phẩm đặc thù quân sự, quốc phòng có yêu cầu bảo mật, cần có cơ chế đánh giá, ghi nhận phù hợp, bảo đảm đúng tiêu chuẩn nhưng không máy móc. Đồng thời, mạnh dạn giao nhiệm vụ lớn, nhiệm vụ khó có tính đột phá cho đội ngũ trí thức tiêu biểu và cán bộ có triển vọng, nhất là quan tâm giao chủ trì, tham gia các nhiệm vụ khoa học cấp bộ, cấp quốc gia, phát triển công nghệ chiến lược, đặc biệt là công nghệ nền, công nghệ lõi, chuyên khoa mũi nhọn, tổng kết thực tiễn, ứng dụng công nghệ mới...; qua đó, rèn luyện, kiểm nghiệm năng lực, tạo sản phẩm, thành tích và uy tín thực chất.

Việc đánh giá, ghi nhận, động viên, khen thưởng, đãi ngộ cần kịp thời, tương xứng với mức độ đóng góp; khắc phục biểu hiện hành chính, bình quân. Do đặc thù, lao động khoa học, sư phạm, y học, nghệ thuật không phải lúc nào cũng được lượng hóa đầy đủ trong một năm công tác, việc bình xét thi đua, khen thưởng hằng năm cần nghiên cứu quan tâm tăng chỉ tiêu phù hợp đối với các hình thức khen thưởng như: Chiến sĩ thi đua cơ sở, Chiến sĩ thi đua toàn quân, bằng khen của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng cho cán bộ khoa học, nhà giáo, thầy thuốc, văn nghệ sĩ có thành tích nổi trội. Thành tích của cán bộ phải được theo dõi, tích lũy thường xuyên; không để đến kỳ xét chức danh, danh hiệu mới rà soát, tổng hợp.

Tôn vinh đội ngũ trí thức tiêu biểu cần được tiến hành thường xuyên, thiết thực và đúng mức. Sự tôn vinh có thể bắt đầu từ những việc giản dị nhưng có ý nghĩa sâu sắc: Một buổi gặp mặt thân tình, một lời động viên, sự lắng nghe, nhiệm vụ được giao với niềm tin, kết quả nghiên cứu được ghi nhận kịp thời. Ngay trong hội nghị, hội thảo, tọa đàm, sinh hoạt chuyên môn, việc giới thiệu trân trọng, đầy đủ chức danh khoa học, học vị, danh hiệu vinh dự nhà nước của các đồng chí cũng là biểu hiện cụ thể của văn hóa tôn trọng cống hiến. Những việc tưởng như nhỏ ấy nếu được thực hiện thường xuyên, chân thành, đúng mực sẽ góp phần bồi đắp niềm tự hào, củng cố động lực, khơi dậy khát vọng cống hiến trong đội ngũ trí thức Quân đội. Quan trọng hơn, tôn vinh phải gắn với sử dụng, giao nhiệm vụ; chức danh, danh hiệu cao quý phải tiếp tục được chuyển hóa thành uy tín, trách nhiệm, sức lan tỏa và khả năng dẫn dắt trong thực tiễn.

Đối với những đồng chí đã được công nhận, phong tặng, danh hiệu càng cao quý, trách nhiệm càng lớn lao; uy tín càng lớn, sức lan tỏa càng phải sâu rộng; cần tiếp tục là những tấm gương sáng về bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, tinh thần tự học, tự nghiên cứu, ý chí đổi mới sáng tạo và khát vọng cống hiến; đi đầu trong đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ kế cận, chủ trì những nhiệm vụ khó, phản biện những vấn đề lớn, tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận, truyền nghề, truyền cảm hứng, nhân rộng các giá trị tốt đẹp trong đơn vị và toàn quân.

Đối với đội ngũ cán bộ, nhà giáo, thầy thuốc, văn nghệ sĩ, nhà khoa học đang phấn đấu để đủ điều kiện, tiêu chuẩn được công nhận chức danh khoa học hoặc phong tặng các danh hiệu cao quý thì những tấm gương tiêu biểu đi trước là nguồn cổ vũ và truyền cảm hứng sâu sắc. Mỗi trí thức tiêu biểu được tôn vinh đều là kết quả của quá trình học tập, rèn luyện, tích lũy, vượt khó và cống hiến bền bỉ. Vì vậy, chức danh, danh hiệu cao quý không chỉ là sự ghi nhận mà còn là chuẩn mực để mỗi cán bộ có năng lực, có khát vọng đề cao trách nhiệm tự soi, tự phấn đấu vươn lên. Mỗi cán bộ có triển vọng cần chủ động xây dựng lộ trình phấn đấu dài hạn; tích cực học tập nâng cao trình độ, năng lực nghiên cứu, ngoại ngữ, công nghệ số; mạnh dạn nhận nhiệm vụ khó, nhiệm vụ mới, nhiệm vụ có tính đột phá. Quan trọng hơn, phải biết chuyển hóa thực tiễn phong phú của Quân đội thành công trình, sáng kiến, giải pháp, quy trình, kỹ thuật mới, tác phẩm nghệ thuật có giá trị; tích lũy thành tích trung thực, bền bỉ, lấy cống hiến thực chất, uy tín nghề nghiệp, hiệu quả phục vụ đơn vị, Quân đội và nhân dân làm thước đo.

Từ truyền thống hiếu học, trọng dụng hiền tài của dân tộc đến thực tiễn xây dựng Quân đội hôm nay, bài học về trọng dụng, bồi đắp nguyên khí quốc gia luôn mang ý nghĩa thời sự sâu sắc. Khi người đã được công nhận, tôn vinh tiếp tục nêu gương cống hiến, người đang phấn đấu không ngừng vươn lên, tổ chức tạo được môi trường dân chủ, công bằng, minh bạch, trọng thị người tài và khuyến khích sáng tạo, sẽ có thêm nhiều chuyên gia đầu ngành, nhà giáo mẫu mực, thầy thuốc giỏi, nghệ sĩ tài năng góp phần xây dựng QĐND Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, xứng đáng với niềm tin yêu của Đảng, Nhà nước và nhân dân.