- “Con muốn bác hát bài mô?”.
- “Con muốn nghe bài hát đầu tiên mà bố bác dạy cho bác ạ!”.
Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Nguyễn Thị Hương trầm ngâm sau nguyện vọng của tôi. Năm nay bà đã 70 tuổi, xa người cha nghệ nhân ví, giặm của mình cũng gần nửa cuộc đời. Trong trí nhớ của người đàn bà ấy, từng giai điệu của bài “Thập ân phụ mẫu” vẫn còn văng vẳng những bài học đầu tiên từ cha. Bà bắt đầu hát. Bài hát bắt đầu bằng lời ru: “À à ơi... À á à ơi…/ Trưa hè bên chiếc võng đưa/ Mẹ ru con ngủ (ớ) giữa trưa nắng nồng à à ơi...”.
Trong bỗng chốc, tôi thấy mình như thu nhỏ lại thành đứa trẻ được ôm trong ngực mẹ. Mọi lo toan đều tan biến, trước mắt tôi chỉ có lòng mẹ lớn lao mà dịu dàng và những ngày bình yên cũ.
Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2014. Để được gọi là di sản, văn hóa phải được thừa nhận bởi chính cộng đồng, nhóm người và cá nhân tạo ra, lưu giữ và chuyển giao nó. Với NNƯT Nguyễn Thị Hương, bà vẫn luôn thấy tự hào mỗi khi cất lên câu dân ca ví, giặm. Gắn bó cả cuộc đời mình với câu hát quê hương, việc lưu giữ và chuyển giao cũng luôn được bà chú trọng. Bà Hương tâm sự: “Dân ca ví, giặm bắt nguồn từ trong lao động sản xuất. Bất kể trong hoàn cảnh, công việc nào người ta cũng có những câu hát riêng biệt để đối đáp cho nhau nghe. Nào là phường cấy, phường chèo, phường vải… đều hát cùng cộng đồng như thế. Vậy nên tôi muốn hát cho cộng đồng nghe, muốn mọi người cũng hát cùng tôi, để ai cũng biết hát câu hát của quê mình”.
Lớp học ví, giặm đầu tiên của bà Hương bắt đầu từ chi hội phụ nữ. Chị em trong làng thích hát đều tìm đến nhà bà Hương. Không học phí, không giáo trình, bà Hương chia sẻ tất cả kinh nghiệm cho mọi người với mong ước ví, giặm được lan tỏa. Bà Hương một mình đứng lớp được ba năm, đến 2012 thì câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh Hưng Tân thành lập, mọi người trong câu lạc bộ đều góp sức giúp cơ sở vật chất và mở rộng quy mô lớp học.
Bà Hương là một trong những thành viên chủ chốt của câu lạc bộ. Với bà, bảo tồn dân ca không chỉ dừng lại tổ chức các tiết mục biểu diễn mà trước hết phải lưu giữ được các làn điệu cổ. Hơn 10 năm qua, bà Hương cùng các thành viên câu lạc bộ đã sưu tầm 15 tác phẩm dân gian; sáng tác, biên soạn 40 tác phẩm mới. Qua 8 kỳ liên hoan dân ca ví, giặm cấp tỉnh và khu vực Bắc Trung Bộ, nhiều tiết mục của câu lạc bộ đạt giải cao. Năm 2019, bà vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, ghi nhận những đóng góp bền bỉ trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.
“Thế hệ tôi càng ngày càng già, sợ dân ca mai một đi vậy nên tôi muốn truyền lại cho các cháu nhỏ, thắp lên đam mê cho các cháu để dân ca lưu truyền mãi mãi cho người mô cũng biết”, NNƯT Nguyễn Thị Hương bày tỏ. Từ nỗi trăn trở ấy, nhiều năm qua, lớp học dạy ví, giặm miễn phí vẫn được bà duy trì đều đặn. Từ phần lớn các chị, các mẹ theo học thì nay rất đông các em nhỏ tham gia.
 |
| Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hương trình diễn với các em thiếu nhi. |
Một trong số những học sinh xuất sắc của nghệ nhân là em Hồ Thị Yến Nhi (2008). Từ ngày chưa biết ví, giặm là gì cho đến khi câu dân ca giúp Nhi trở thành Quán quân, Á quân của các cuộc thi về âm nhạc, bà Hương vẫn luôn đồng hành và là tấm gương để em soi chiếu. Yến Nhi chia sẻ: “Khi xưa em không có thời gian học cố định, em sang khi mô bà dạy khi ấy. Lúc nào bà cũng nhẹ nhàng, tận tình dạy bảo”. Kể về bà Hương với đôi mắt lấp lánh và hạnh phúc, đó là sự tự hào dành cho người thầy mà cũng là người bà đã dìu dắt em từ những ngày đầu tiên.
Thành công lớn nhất của NNƯT Nguyễn Thị Hương không nằm ở việc bà đã dạy được bao nhiêu em nhỏ, học trò của bà xuất sắc ra sao mà nằm ở tình yêu ví, giặm đã thực sự được tiếp nối. Nhi chia sẻ với tôi mong ước được quay trở về quê hương, tiếp nối sự nghiệp dạy dân ca của bà để câu hát được vang mãi. Dù có thử bao nhiêu thể loại nhạc thì với Nhi, dân ca ví, giặm vẫn là những câu hát đã nuôi em lớn.
Bà Hương vẫn hát, vẫn dạy và vẫn chờ những giọng ca trẻ tìm đến với ví, giặm. Những câu hát từng được cha trao lại nay đã đi qua một thế hệ, tiếp tục tìm thấy chỗ đứng trong những người trẻ như Yến Nhi. Đó cũng là một cách di sản được giữ lại và sống mãi theo chiều dài lịch sử của đất nước.