Bác Hồ đã nhiều lần nêu lên vấn đề “Tư cách người cách mạng”. Sớm nhất, bằng văn bản là những trang đầu trong “Đường kách mệnh”, năm 1925-1927, cho tất cả những người tham gia Cách mạng Việt Nam.
Năm 1947, trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc”, chương III, mục A, Bác đã nêu lên 12 điều tư cách cho một “Đảng chân chính cách mạng”.
Điều đầu tiên, cũng là tư cách trên hết của một đảng chân chính cách mạng là “phải làm tròn nhiệm vụ giải phóng dân tộc, làm cho Tổ quốc giàu mạnh, đồng bào sung sướng”, chứ Đảng không phải là “một tổ chức để làm quan phát tài”.
Điều thứ hai Bác nêu lên là “cán bộ của Đảng phải hiểu biết lý luận cách mạng, và lý luận cùng thực hành phải luôn luôn đi đôi với nhau”. Cách mạng theo Bác là “đổi cũ ra mới, đổi xấu ra tốt”. Cái cũ mà tốt nên giữ và phát huy. Cái mới mà xấu thì không nên bắt chước. “Lý luận cách mạng” mới ở đây là “lý luận cách mạng của Việt Nam, của riêng Đảng cách mạng Việt Nam. Đảng cách mạng chân chính không thể sao chép, rập khuôn theo một thứ lý luận, chủ nghĩa nào một cách nguyên xi, bản gốc. Điều kiện mỗi nước, mỗi đối tượng, động lực, mục tiêu cách mạng của mỗi phong trào cách mạng khác nhau. Không “hiểu biết lý luận cách mạng” ấy-sẽ bị người ta bịp bợm, lừa đảo và tất nhiên “Đảng chân chính cách mạng” sẽ bị thua, lỗ, thất bại.
Điều 3, 7, 12 là những nội dung Bác đề cập tới “đặt ra chỉ thị, luôn luôn phải dựa vào điều kiện thiết thực và kinh nghiệm cách mạng ở các nước, ở trong nước và ở địa phương “phải khéo dùng những cách thức thi hành cho đúng”, “phải luôn xét lại những nghị quyết và những chỉ thị của mình”, đề phòng “hóa ra lời nói suông” mà “hại đến lòng tin cậy của nhân dân đối với Đảng”.
Bác thường dặn cán bộ, đảng viên rằng: “mục đích của Đảng không gì khác là phục vụ quần chúng”, cán bộ, đảng viên, viên chức từ Trung ương đến cấp xã, phường, trong các đoàn thể... đều là “đầy tớ nhân dân”, “công bộc của dân”. Mối quan hệ giữa Đảng và quần chúng được Bác giải thích trong các điều 4, 5, 6 rằng: “phải luôn luôn do nơi quần chúng mà kiểm soát những khẩu hiệu và chỉ thị” (của Đảng); “mọi công việc của Đảng luôn luôn phải đứng về phía quần chúng”; “mỗi công việc của Đảng phải giữ nguyên tắc, phải liên hợp chặt chẽ với dân chúng, nếu không vậy, thì chẳng những không lãnh đạo được dân chúng mà cũng không học được dân chúng”.
Điều 9, 10 của “Tư cách đảng chân chính cách mạng” được đề cập tới vấn đề tổ chức, cán bộ: “Đảng phải lựa chọn những người rất trung thành và rất hăng hái...” đồng thời “phải luôn tẩy bỏ những phần tử hủ hóa ra ngoài”. Để “phòng bệnh” hủ hóa, Bác nói rõ: “Đảng không che giấu những khuyết điểm của mình, không sợ phê bình. Đảng phải nhận khuyết điểm của mình mà tự sửa chữa, để tiến bộ, và để dạy bảo cán bộ và đảng viên” (điều 8 ), “Đảng phải giữ gìn kỷ luật rất nghiêm, từ trên xuống dưới” (điều 11).
Cuối bài “Tư cách của đảng chân chính cách mạng”, Bác đã hạ bút viết hai câu như sau:
“Muốn cho Đảng được vững bền
Mười hai điều đó chớ quên điều nào!”.
TS Nguyễn Văn Khoan