Người “bắt” những con rối lên tiếng

Những chú rối đầy tâm huyết của nghệ sĩ Chu Lượng

QĐND Online - Triển lãm những con rối mang tên “Nhân gian” của đạo diễn, nghệ sĩ Chu Lượng diễn ra cuối tháng 3 vừa qua vẻn vẹn trong một tuần nhưng để lại nhiều dấu ấn trong lòng mỗi người khách viếng thăm. Bâng khuâng, bồi hồi, trăn trở, suy tư… trước nhân tình, thế thái, giữa hư và thực, quá khứ và hiện tại… Đó là tất cả những gì mà người làm nên triển lãm đã mong đợi...

Đam mê những con rối

Chu Lượng sinh năm 1960 tại Thạch Thất, Hà Tây, một trong những cái nôi khởi nguồn trò rối nước dân gian nổi tiếng đồng bằng Bắc bộ. Bố anh cũng là nghệ nhân lâu đời trong việc tạo hình chuốt dáng những con rối cho phường rối Tràng Sơn nổi tiếng của Thạch Thất, Hà Tây. Vì vậy, khi còn chưa biết ghép những con chữ, nhưng Chu Lượng đã biết người ta làm thế nào để điều khiển những con rối xinh xắn lả lướt trên mặt nước theo tiếng sênh phách, đàn sáo… Học lớp 2, lớp 3, cậu đã biết đầu trò cùng chúng bạn nặn những nắm đất sét theo trí tưởng tượng ngộ nghĩnh thành những tượng hình người, con vật rồi gắn chúng lên những thanh tre đem “múa may” ở sân trường ngập nước những khi trời mưa.

Những trò chơi thuở bé cứ lớn dần cùng với hành trang cuộc sống của Chu Lượng và trở thành hơi thở, cuộc sống của anh lúc nào chẳng biết. Tốt nghiệp PTTH, Chu Lượng quyết định thi vào ngành mỹ thuật Trường nghệ thuật Tây Bắc; theo khoá đào tạo diễn viên rối nước; khoa sân khấu của trường Đại học sân khấu Điện ảnh Hà Nội…

Anh kể, cuộc sống của người theo con đường nghệ thuật những năm tháng bao cấp vô cùng chật vất, khó khăn. Anh bươn chải đủ nghề kiếm sống, từ vẽ tranh để bán, lập nhóm nhạc đi hát tại các nhà hàng… Nhưng dù có làm gì thì tâm hồn anh vẫn vẹn nguyên với những con rối chân chất, mộc mạc như hơi thở cuộc sống của người nông dân đồng bằng Bắc bộ.

… Đến ý tưởng đưa sân khấu rối vào chương trình giảng dạy

Ý tưởng đưa rối nước vào giảng dạy tại các trường học của Chu Lượng bắt đầu từ chính cậu con trai nhỏ. Một ngày cuối năm, khi đang cùng cậu con trai chơi đùa ngoài sân, bỗng có tiếng con chim lạ cất tiếng kêu ở vườn nhà. Anh không thể nào quên được ánh mắt háo hức, chờ đợi của trẻ thơ khi được nghe cha kể cho nghe câu chuyện cổ tích ngày xửa ngày xưa, có cậu bé hoá thành con chim cất tiếng kêu để tìm con vịt bị lạc vì mải chơi. Con trai thương cho cậu bé, lại bảo tại cậu bé không ngoan vì mải chơi nên mới để vịt đi lạc rồi cười dòn tan khi thấy chú vịt mải miết chạy khi bị cáo săn đuổi trong trò “Cáo bắt vịt”… Nhìn khuôn mặt rạng rỡ của con trai, lúc đó trong anh chợt nghĩ đến những cô bé, cậu bé vùng sâu vùng xa, liệu có một lần được đến nhà hát thành phố để thưởng thức bộ môn nghệ thuật rối nước? Và rồi, loé lên trong đầu anh một sân khấu thuỷ đình thu nhỏ với những nhân vật rối mini, sinh động có thế di chuyển dễ dàng.

Ý tưởng trở thành hiện thực. Sau một thời gian ngắn mày mò, anh cho ra “lò” mô hình cải tiến của mình: một bể nước bằng kim loại gọn nhẹ, dễ tháo lắp với sức chứa khoảng 2,5m3 nước; phía trên là nhà thuỷ đình theo dáng cổ, có kích thước thu nhỏ cùng 70 nhân vật rối nước mi ni, gói gọn trong góc phòng rộng 4m2.

Nghệ sĩ Chu Lượng cùng đạo diễn Doãn Hoàng Giang

Trường Mầm non Hoa Sen vui mừng đón nhận mô hình thí điểm này. Đây là một trong những trường điểm của tỉnh Hà Nam, nằm tại thị xã Phủ Lý. Mô hình này được sự tán đồng của sở giáo dục tỉnh cũng như phòng giáo dục thị xã Phú Lý. Và rồi, Chu Lượng lại bỏ công sức, thời gian hướng dẫn cho 15 thầy cô giáo đến từ nhiều trường trong tỉnh biết cách điều khiển con rối trong những tích cổ dân gian.

Những học trò nhỏ tại đây vô cùng háo hức với mô hình giáo dục mới mẻ, sinh động và hấp dẫn này. Các cháu bị cuốn hút theo những nhân vật rối nhỏ nhắn, ngộ nghĩnh, đơn giản mà gần gũi với cuộc sống như bác nông dân, ông lão đánh cá, cô tiên, con cáo, vịt… Những câu chuyện cổ tích hấp dẫn, huyền ảo đã góp phần giáo dục các cháu nhận thức về môi trường, cuộc sống lao động, tình yêu thiên nhiên, cuộc sống… một cách nhẹ nhàng, sâu sắc. Cũng ở đó, các cháu học đếm, học những câu đồng dao, những làn điệu dân ca một cách hết sức tự nhiên.

Và những ước mơ…

25 năm ước mơ và 4 năm ráo riết chuẩn bị, triển lãm Nhân gian đã có những thành công nhất định và ở thời điểm này, Chu Lượng đang cùng những chú rối của Nhân gian làm hành trình nửa vòng Trái đất tới Mỹ để được “khoe” với bàn dân thiên hạ một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo có một không hai, mà chủ nhân của chúng là những người nông dân Việt Nam chất phác, đôn hậu.

Anh tâm sự rằng, các phường rối nước lâu đời ở vùng quê anh đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Anh không thể im lặng! Anh muốn giữ lại tình yêu trong sáng, thuần khiết mà ẩn sau nó là vẻ đẹp người nông dân trồng lúa nước với các công việc cày cấy, xay lúa, giã gạo… Và ước mơ trên hết của anh chính là góp một tiếng nói trong việc bảo tồn và phát huy một loại hình nghệ thuật truyền thống nằm trong danh sách loại hình nghệ thuật cần được bảo tồn ở Việt Nam.

Đạo diễn Doãn Hoàng Giang cũng là người say mê những con rối của Chu Lượng. Chúng tôi tình cờ được tiếp xúc với ông trong vai một vị khách thưởng lãm của triển lãm Nhân gian; ông bộc bạch rằng, nhìn những con rối Chu Lượng sáng tạo, người Việt Nam dường như có dịp trở lại những cảm xúc thật lắng đọng. Rối cũng khơi nguồn sáng tạo cho nhà đạo diễn tài ba này. Ông có ý định sẽ cho rối nước xuất hiện lên sân khấu kịch nói. Theo đạo diễn, mỗi nhân vật của ông khi xuất hiện sẽ có một con rối đi kèm. Rối trên sân khấu của ông sẽ đi bằng bánh xe và vóc dáng to lớn tương đương với người. Rối sẽ thể hiện mọi cung bậc trong đời sống như đùa chơi, làm loạn… Ông tiết lộ “Số đỏ” sẽ được ông đưa lên sân khấu thử nghiệm với rối. Các nhân vật Xuân Tóc Đỏ, bà Phó Đoan, em Chã được diễn viên thể hiện cùng với rối. Và theo dự định, trong tháng 5 tới, những con rối kịch nói của Doãn Hoàng Giang sẽ ra mắt khán giả thủ đô Hà Nội. Chắc hẳn khi đó Chu Lượng sẽ vô cùng tự hào khi những con rối tâm huyết của anh lại được dịp thử nghiệm và khẳng định sức sống mạnh mẽ như nó vốn có…

Bài và ảnh: Kim Anh