Những dấu tích còn lại trên hành trình tìm lại tên đồng đội

Theo số liệu tổng hợp của Văn phòng Ban Chỉ đạo 515 quốc gia, sau hơn 6 tháng triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", tính đến ngày 15-10-2026, các lực lượng đã tìm kiếm quy tập được 3.686 hài cốt liệt sĩ, đạt 52,66% chỉ tiêu Chiến dịch. Trong đó, 2.416 hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập trong nước; 224 hài cốt tại Lào; 1.020 hài cốt tại Campuchia. Đáng chú ý, trong số hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập có 5 mộ liệt sĩ tập thể tại Tuyên Quang và 731 hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng, Thành phố Hồ Chí Minh. Đến nay, 34/34 tỉnh, thành phố thuộc 7/7 quân khu đã hoàn thành tổ chức lấy mẫu hài cốt liệt sĩ trong nghĩa trang liệt sĩ đối với 230.000 mộ liệt sĩ, đạt 100% chỉ tiêu Chiến dịch.

Thiếu tướng Nguyễn Xuân Năng, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam trao trả kỷ vật của liệt sĩ cho gia đình (sự kiện diễn ra năm 2015). 

Những con số ấy cho thấy, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ hôm nay đã trở thành một quá trình liên ngành, kết hợp giữa khảo sát thực địa, tư liệu lịch sử, hồ sơ quân nhân, công nghệ giám định ADN và cơ sở dữ liệu.

Trong hệ thống đó, di vật được tìm thấy cùng hài cốt giữ một vị trí riêng. Một tờ giấy, một cuốn sổ, chiếc lược, cây bút hay vật dụng cá nhân có thể cung cấp những thông tin mà mẫu sinh phẩm không thể hiện: Tên người, phiên hiệu đơn vị, địa danh, quan hệ cá nhân, dấu vết hành quân hoặc những chi tiết về cuộc sống của người lính. Tuy nhiên, giá trị của hiện vật không dừng lại ở thời điểm nó được phát hiện. Có những hiện vật phải trải qua một hành trình nghiên cứu lâu dài mới bộc lộ đầy đủ giá trị thông tin. Có hiện vật giúp xác định chủ nhân; có hiện vật mở ra thông tin về một đơn vị, một địa bàn chiến đấu; cũng có những kỷ vật từ một cá nhân lại giúp phục dựng cả một lát cắt của chiến tranh.

Đây chính là điểm nối giữa công tác tìm kiếm, quy tập hiện nay với hoạt động bảo tàng. Nếu trong lòng đất, di vật là một đầu mối để tìm kiếm thì khi được đưa vào bảo tàng, nó trở thành một nguồn sử liệu cần được xác lập, bảo quản và tiếp tục nghiên cứu. Giá trị của hiện vật vì thế có thể được bồi đắp theo thời gian, khi những thông tin mới được phát hiện và kết nối với hồ sơ, nhân chứng, tài liệu lưu trữ và các hiện vật liên quan.

Những câu chuyện được mở ra từ hiện vật

Năm 2015, cuốn nhật ký của liệt sĩ Nguyễn Văn Nam được trao cho Việt Nam qua con đường ngoại giao sau nhiều năm được một cựu chiến binh Mỹ lưu giữ (hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam). Khi tiếp nhận, thông tin về chủ nhân gần như chỉ bắt đầu từ những dòng ghi “Nguyễn Văn Nam”, “Minh Nghĩa”, “Nông Cống”, “Thanh Hóa” và những chi tiết trong nội dung cuốn sổ.

Từ những nguồn thông tin ban đầu, cán bộ Bảo tàng đã phối hợp với cơ quan chức năng địa phương rà soát hồ sơ, trong danh sách liệt sĩ xã Minh Nghĩa phát hiện ba người cùng tên, từ đó tiếp tục xác minh. Một thông tin do bạn đọc cung cấp về người phụ nữ được nhắc nhiều trong nhật ký đã trở thành mắt xích quan trọng. Qua đối chiếu lời kể của nhân chứng, người thân và nội dung nhật ký, chủ nhân cuốn sổ được xác định là liệt sĩ Nguyễn Văn Nam, sinh năm 1952, hy sinh năm 1972 tại chiến trường miền Nam.

Điều đáng nói ở đây là cuốn nhật ký không được tiếp cận như một kỷ vật đơn lẻ. Những địa danh, tên người, nét chữ, bức ký họa và những câu chuyện đời thường trong đó được đặt trong mối quan hệ với hồ sơ liệt sĩ và nguồn tin nhân chứng. Chính quá trình nghiên cứu ấy đã liên kết một cuốn sổ cá nhân thành một nguồn thông tin lịch sử có khả năng xác định con người cụ thể.

Sau khi trao trả kỷ vật cho gia đình, thân nhân liệt sĩ Nguyễn Văn Nam đã quyết định tặng lại cuốn nhật ký cho Bảo tàng với mong muốn kỷ vật được lưu giữ lâu dài và phục vụ giáo dục truyền thống. Từ một vật từng theo người lính vào chiến trường, qua nhiều thập kỷ lưu lạc, cuốn sổ trở thành hiện vật bảo tàng; từ đó tiếp tục thực hiện một hành trình khác, lưu giữ ký ức, cung cấp tư liệu và giúp các thế hệ sau nhận diện một phần lịch sử bằng chứng tích xác thực.

Cũng tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, “Nhật ký bằng tranh” của họa sĩ, người lính Lê Đức Tuấn cho thấy một hiện vật có thể mở rộng nhận thức lịch sử theo một hướng khác. Những bức ký họa được thực hiện trong những năm 1967-1968, ghi lại gương mặt đồng đội, cảnh sinh hoạt, những chặng đường hành quân và cuộc sống ở chiến trường Tây Nguyên. Sau khi thất lạc trong một trận chiến ở Kon Tum năm 1968, tập ký họa lưu lạc tại Mỹ 42 năm trước khi trở về Việt Nam. 

Một trang trong “Nhật ký bằng tranh” của họa sĩ, người lính Lê Đức Tuấn, ký họa trụ sở Báo Tây Nguyên. 

Những bức vẽ ấy không phải hồ sơ quân nhân, cũng không phải tài liệu tác chiến, nhưng qua nét vẽ của một người trực tiếp sống trong chiến trường, chúng lưu giữ những chi tiết mà nhiều loại tài liệu chính thức khó có thể phản ánh đầy đủ, đó là gương mặt người lính, những giờ phút nghỉ ngơi, cảnh sinh hoạt đơn vị, không gian nơi hành quân. Một hiện vật vì thế có thể bổ sung cho lịch sử bằng chính những điều rất đời thường.

Một trường hợp khác cho thấy giá trị của hiện vật có thể vượt ra ngoài câu chuyện của một cá nhân là chiếc mũ bay của Thiếu tá phi công John McCain (sau là Thượng nghị sĩ có ảnh hưởng lớn tại Mỹ). Sau khi máy bay của John McCain bị bắn rơi trên bầu trời Hà Nội ngày 26-10-1967, chiếc mũ ông sử dụng đã được thu giữ, làm minh chứng cho chiến tranh phá hoại của Mỹ vào miền Bắc Việt Nam. Nhiều năm sau, khi phi công John McCain trở lại Việt Nam và mong muốn tìm lại kỷ vật này, cán bộ Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam) đã rà soát hàng trăm trang hồ sơ, báo cáo, đồng thời tìm kiếm thông tin từ các nhân chứng. Cuối cùng, chiếc mũ được xác định đang được lưu giữ tại kho của Huyện đội Từ Liêm.

Tháng 11-1992, kỷ vật được trao lại cho phía Mỹ; Thượng nghị sĩ John Kerry thay mặt ông John McCain tiếp nhận chiếc mũ tại Hà Nội. Quá trình tìm kiếm, xác minh và trao trả hiện vật diễn ra trong bối cảnh Việt Nam và Hoa Kỳ đang từng bước tháo gỡ những vấn đề tồn đọng sau chiến tranh. Tại lễ tiếp nhận vào ngày 18-11-1992 tại Hà Nội, Thượng nghị sĩ John Kerry bày tỏ tin tưởng vào thiện chí của Việt Nam và triển vọng quan hệ hai nước; ông John McCain và Thượng nghị sĩ John Kerry sau đó đều có vai trò trong tiến trình thúc đẩy bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ.

Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam thực hiện các quy trình bảo quản, chăm sóc hiện vật, góp phần gìn giữ lâu dài những dấu tích vật chất của lịch sử. 

Từ một chiếc mũ phi công từng hiện diện trong một trận chiến trên bầu trời Hà Nội, hiện vật ấy trở thành một phần của câu chuyện lớn hơn về ký ức chiến tranh, sự chân thành trong trao đổi thông tin và nỗ lực hướng tới tương lai. Đây cũng là một minh chứng cho thấy, khi được bảo quản, nghiên cứu và đặt đúng trong bối cảnh lịch sử, một hiện vật bảo tàng có thể vượt khỏi phạm vi của một kỷ vật cá nhân để trở thành chứng tích của những chuyển động lịch sử rộng lớn hơn.

Từ những trường hợp ấy và nhiều kỷ vật khác đang được lưu giữ, có thể thấy vai trò của bảo tàng không dừng ở việc tiếp nhận và bảo quản hiện vật. Mỗi hiện vật sau khi được xác lập hồ sơ khoa học còn tiếp tục được đặt trong hệ thống các nguồn tư liệu để nghiên cứu, đối chiếu và bổ sung thông tin. Khi một chi tiết mới được xác minh, giá trị của hiện vật được mở rộng; khi nhiều hiện vật được kết nối, câu chuyện của một cá nhân có thể đặt vào lịch sử của một đơn vị, một chiến trường, một giai đoạn. 

Đó là ý nghĩa lâu dài của việc bảo tồn di vật chiến tranh. Những gì còn lại từ một cuộc chiến không chỉ giúp con người hôm nay nhìn thấy quá khứ, mà còn tạo cơ sở để tiếp tục nhận diện, kiểm chứng và hoàn thiện nhận thức về quá khứ. Với các bảo tàng quân sự, mỗi hiện vật vừa là chứng tích vật chất, vừa là một thành phần của di sản quân sự cần được bảo tồn lâu dài và phát huy giá trị trong nghiên cứu, trưng bày, giáo dục truyền thống.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng hồ sơ lịch sử về chiến tranh vẫn tiếp tục được bổ sung. Trong hành trình ấy, mỗi hiện vật được gìn giữ đúng cách đều có thể trở thành một nguồn thông tin cho hiện tại và tương lai. Có những mảnh ghép đã giúp tìm lại một cái tên; có những mảnh ghép làm rõ một cuộc đời; cũng có những mảnh ghép giúp lịch sử được nhìn nhận đầy đủ hơn. Giá trị của hiện vật nằm ở chính khả năng tiếp tục đóng góp cho hành trình ấy.