Tôi có cơ duyên được gặp Đại tá, PGS, TS Nguyễn Minh Lý trong một hoàn cảnh khá đặc biệt khi chị là bệnh nhân tại Khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện Trung ương Quân đội (TWQĐ) 108, nơi tôi công tác. Sự gần gũi của chị đã mở ra những câu chuyện về nghề, về cuộc đời người thầy thuốc.

Chị chia sẻ một chi tiết khiến tôi đặc biệt ấn tượng: Suốt thời gian công tác tại phòng mổ, đối diện với áp lực và cường độ làm việc không ngừng nghỉ, chị chưa từng được nghỉ ngủ trưa, hiếm khi xin nghỉ phép. Điều ấy thôi thúc tôi tìm hiểu sâu hơn về hành trình của người nữ bác sĩ quân y đã dành trọn cả cuộc đời cho một chuyên ngành thầm lặng, nơi sự sống và cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc.

Chiều 16-12-2025, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư Tô Lâm, Bí thư Quân ủy Trung ương (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) đã có buổi gặp mặt thân mật 80 đại biểu tiêu biểu đại diện cho 398 đại biểu về dự Đại hội đại biểu Phụ nữ Quân đội lần thứ VIII. (Trong ảnh: Đại tá, PGS, TS Nguyễn Minh Lý bắt tay chào đón Tổng Bí thư Tô Lâm đến dự buổi gặp mặt).

Cơ duyên thuở “tay không bắt giặc”

Khi được hỏi về ngã rẽ đã đưa mình đến với chuyên ngành Gây mê Hồi sức, chị Lý chỉ khẽ mỉm cười. Nụ cười hiền hậu của người đã đi qua nhiều năm tháng nghề nghiệp: “Có lẽ nhiều khi không phải mình chọn nghề, mà chính nghề đã chọn mình”.

Năm 1990, cô bác sĩ nội trú chuyên ngành ngoại khoa Nguyễn Minh Lý tốt nghiệp đại học. Giữa lúc bạn bè cùng khóa rẽ lối sang những chuyên ngành quen thuộc, chị lại được định hướng về một chuyên khoa còn non trẻ và thiếu thốn trăm bề. Bức tranh phòng mổ những năm 1990 hiện lên qua lời kể của chị chân thực và gai người: Đó là thời kỳ “tay không bắt giặc”, thiếu thốn trăm bề. Khái niệm về các thiết bị theo dõi sinh tồn hiện đại (monitor) hay máy thở tự động gần như chưa có. Các y, bác sĩ phải thực hiện bóp bóng hỗ trợ hô hấp hoàn toàn bằng tay liên tục trong suốt ca mổ. Để theo dõi tình trạng của bệnh nhân, bác sĩ gây mê phải sử dụng những phương pháp thủ công nhất, từ việc quan sát, đặt một dảnh bông nhỏ trước mũi để kiểm tra nhịp thở, cho đến việc liên tục dùng ống nghe để theo dõi nhịp tim, bắt mạch quay, mạch bẹn, đo huyết áp thủ công, theo dõi màu sắc của môi, da, niêm mạc... Mọi diễn biến sức khỏe của người bệnh đều phụ thuộc vào sự tập trung cao độ, phân tích lâm sàng và sức bền thể lực của đội ngũ y tế.

Bước ngoặt trong tư duy nghề nghiệp của PGS, TS Nguyễn Minh Lý diễn ra khi chị có cơ hội làm việc cùng các đoàn y tế quốc tế đến Việt Nam phẫu thuật từ thiện. Sự chênh lệch lớn về trang thiết bị, kỹ thuật và đặc biệt là tỷ lệ hồi phục nhanh chóng của bệnh nhân phương Tây sau mổ, đã đặt ra cho chị nhiều trăn trở: “Bệnh nhân của họ mổ xong hồi phục nhẹ nhàng, còn bệnh nhân của mình cứ quằn quại trong đau đớn và nhiều biến chứng nặng nề”. Nhận thấy việc tiếp cận nền y học tiên tiến là yêu cầu cấp thiết, chị chủ động trau dồi ngoại ngữ, chuyển đổi từ việc học tiếng Nga sang tiếng Anh và tiếng Pháp. Sự nỗ lực này đã giúp chị giành được cơ hội đi tu nghiệp tại Cộng hòa Pháp vào những năm 2000 - 2002.

Quá trình học tập tại nước ngoài đã giúp chị tiếp thu các tiêu chuẩn y khoa hiện đại. Trở về nước làm việc, đối diện với điều kiện thực tế, chị bắt đầu đổi mới từ những khâu cơ bản và nhỏ nhất trong thực hành lâm sàng như: Thay thế phương pháp tiêm trực tiếp qua hệ thống chạc ba, sử dụng màng dán vô khuẩn bảo vệ vết mổ thay cho băng dính và gạc y tế thông thường, chuẩn hóa lại toàn bộ quy trình gây mê trong mổ tim, mổ lồng ngực cũng như quy trình làm việc phụ mổ của đội ngũ điều dưỡng.

PGS, TS Nguyễn Minh Lý tham gia khóa huấn luyện kỹ thuật gây mê trong ca mổ ghép tim tại Bệnh viện Salpêtrière (Pitié, Pháp). 

Từ năm 2008, trên cương vị lãnh đạo Khoa Gây mê Hồi sức, chị tiếp tục thực hiện lộ trình hiện đại hóa từng bước, tổ chức đào tạo nhân lực và cập nhật trang thiết bị, kỹ thuật mới góp phần đưa chuyên ngành Gây mê hồi sức của Bệnh viện vươn lên đáp ứng các tiêu chuẩn của khu vực và quốc tế.

Gần bốn thập kỷ khoác áo blouse, PGS, TS Nguyễn Minh Lý luôn duy trì một nguyên tắc làm việc nghiêm ngặt: Trong gây mê hồi sức, không có sự phân biệt ca phẫu thuật lớn hay nhỏ. Mọi can thiệp y tế, dù chỉ là một mũi tiêm kháng sinh, thuốc giảm đau đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sinh mạng người bệnh. Do đó, người làm công tác gây mê hồi sức phải luôn đánh giá toàn diện, theo dõi sát sao, phân tích khách quan các chỉ số lâm sàng và cận lâm sàng để đưa ra phán đoán chính xác - dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm để người bệnh không bao giờ phải chịu thiệt thòi.

Những đêm trắng tận hiến

Ở Khoa Gây mê Hồi sức, khái niệm thời gian dường như bị bẻ cong. Một ngày làm việc của PGS, TS Nguyễn Minh Lý bắt đầu từ 7 giờ sáng và kéo dài đến khi bóng tối đặc quánh. Gần như không có khái niệm ăn trưa đúng nghĩa, chị và đồng nghiệp cứ quay cuồng giữa lằn ranh sống - chết, chạy từ bàn mổ này sang bàn mổ khác. Không hiếm những phiên trực kéo dài liên tục 36 tiếng, đòi hỏi người thầy thuốc phải duy trì sự tỉnh táo và sức bền để đảm bảo an toàn cho nhiều ca bệnh cùng lúc.

PGS, TS Nguyễn Minh Lý tiến hành gây mê hồi sức cho phẫu thuật nội soi cắt thùy phổi. 

Tuy nhiên, áp lực lớn nhất không đến từ khối lượng công việc, mà từ trách nhiệm phải xử lý các biến cố y khoa bất thường, có thể xảy ra đột ngột trên bàn mổ. Chị nhớ lại ca mổ cho bệnh nhân Cầm Thị A (sinh năm 1995) ngày 15-6-2020, lấy khối u sarcoma sụn khổng lồ vùng chậu hông, cùng cụt đã dính nhiều cơ quan trong ổ bụng với tình trạng mất máu lớn. Đây là ca mổ phức tạp kéo dài, lật, sấp nhiều lần, bệnh nhân phải truyền tới 18 lít máu và chế phẩm máu, ngừng tim 2 lần và luôn trong trạng thái đe dọa ngừng tim.

Hay các ca ghép gan trên nền bệnh nhân giai đoạn cuối bị suy đa tạng, rối loạn đông máu nặng, kéo dài 15 - 16 tiếng, đòi hỏi bác sĩ gây mê phải theo dõi và điều chỉnh các chỉ số sinh tồn của người bệnh một cách chính xác đến từng chi tiết nhỏ. Để đưa ra quyết định nhanh chóng và hiệu quả trong những tình huống nguy cấp, kiến thức chuyên môn sâu rộng là chưa đủ, người bác sĩ cần có “kinh nghiệm lâm sàng” được đúc kết từ quá trình làm việc tỉ mỉ, sâu sát và kinh nghiệm tích lũy nhiều năm.

Khi chia sẻ về những kỷ niệm sâu sắc trong nghề, PGS, TS Nguyễn Minh Lý đặc biệt nhắc lại sự kiện ghép đa tạng diễn ra vào đúng đêm Giao thừa Tết Giáp Thìn (năm 2024). Khi tất cả mọi người đã về quê đón Tết, nhà nhà đang chuẩn bị bữa cơm tất niên, thì nhận tin báo về một thanh niên chết não đồng ý hiến đa tạng, 7 bàn mổ kỹ thuật cao chuyên sâu cần được triển khai cùng lúc. Lệnh triệu tập phát đi 45 nhân viên của Khoa lập tức quay trở lại Bệnh viện. Có người lúc 4 giờ sáng từ cái rét cắt da của Lào Cai bắt xe ngược về Hà Nội; có người nuốt nước mắt lỡ hẹn với người mẹ già ở quê hương.

Toàn cảnh phòng phẫu thuật lấy đa mô-tạng tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 ngày 30 Tết Giáp Thìn (năm 2024). 

Sau hơn 13 giờ phẫu thuật khẩn trương, 20 giờ tối 30 Tết, tất cả các tạng đã được ghép thành công. Kíp mổ bước ra khỏi cửa Bệnh viện khi đồng hồ chỉ gần 22 giờ đêm. Phố phường vắng lặng, tiếng pháo nổ đì đùng vút lên bầu trời.

Những trăn trở gửi lại tương lai…

Đằng sau tấm áo mổ đẫm mồ hôi, PGS, TS Nguyễn Minh Lý còn là một nhà khoa học miệt mài và một người thầy tận tâm. Từ đề tài nghiên cứu sinh về điều chỉnh thông khí nhằm chống toan hô hấp trong mổ nội soi ổ bụng, đến phương pháp gây tê tủy sống chọn lọc liều thấp cho người cao tuổi, giảm đau dưới hướng dẫn của siêu âm, hay phác đồ phòng, chống nôn sau mổ... tất cả đều hướng tới một đích đến duy nhất: Sự an toàn và hồi phục sớm cho người bệnh.

Đặc biệt, một trong những đóng góp nổi bật của chị là việc chủ trì xây dựng các quy trình, phác đồ chuẩn trong gây mê hồi sức cho phẫu thuật ghép tạng. Phác đồ ghép gan do chị và ê-kíp xây dựng đã được áp dụng thành công cho hơn 320 ca tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 và được chuyển giao cho nhiều bệnh viện lớn trên cả nước như Bệnh viện Quân y 175, Bệnh viện Đà Nẵng, Bệnh viện Quân y 103 và Bệnh viện Nhi Trung ương.

Công tác đào tạo và bồi dưỡng thế hệ kế cận cũng được chị đặc biệt quan tâm. Chị đã trực tiếp hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ, trong đó nhiều người hiện đã trở thành cán bộ quản lý, lãnh đạo tại các cơ sở y tế.

PGS, TS Nguyễn Minh Lý trực tiếp chỉ đạo và tham gia các ca ghép tạng.

Hỏi PGS, TS Nguyễn Minh Lý về niềm hạnh phúc lớn lao nhất sau nhiều năm làm nghề, mắt chị ánh lên một tia sáng ấm áp. Chị kể về nhiều ca bệnh được cứu sống trong gang tấc, về cháu bé 13 tuổi bị giãn vỡ tĩnh mạch thực quản, nôn ra máu tới 14 lần, nhà nghèo đến mức bệnh viện tuyến dưới đã đặt ống nội khí quản rồi trả về. Vậy mà sau ca đại phẫu ghép gan, chỉ hai tháng sau, cháu bé quay lại Bệnh viện với gương mặt hồng hào và lại có thể tiếp tục cắp sách đến trường. Rồi có trường hợp thanh niên bị hẹp khí quản do mở khí quản sau chấn thương sọ não đã hơn một năm, sau phẫu thuật cắt nối khí quản bệnh nhân được rút ống thở, tỉnh táo và tập nói ngay trên bàn, tiếng gọi “mẹ ơi” ngọng nghịu phát ra làm cho cả bệnh nhân và ê kíp mổ cùng trào nước mắt vì sung sướng. Đối với chị, không có tấm huân chương nào rực rỡ bằng nhịp thở đều đặn và nụ cười của người đã từng chạm một chân vào cửa tử.

Nhìn về tương lai của ngành Gây mê Hồi sức và ghép tạng tại Việt Nam, PGS, TS Nguyễn Minh Lý cũng có những trăn trở. Chị cho rằng, để phát triển hơn nữa sự nghiệp ghép tạng, cần có sự đầu tư để mở rộng quy mô hoạt động tại các bệnh viện lớn. Bên cạnh đó, việc tuyên truyền vận động để nguồn tạng hiến chủ yếu sẽ là từ người cho chết não chứ không phải từ người cho sống như hiện nay, việc hoàn thiện các chính sách, cơ chế một cách minh bạch, rõ ràng là yêu cầu cấp thiết để khuyến khích và thúc đẩy hơn nữa công tác hiến và ghép tạng trong cộng đồng.

Đúc kết lại chặng đường gần 40 năm khoác áo blouse trắng, chị cho rằng ba yếu tố quan trọng nhất để một người bác sĩ có thể gắn bó và thành công với nghề chính là: Sự quyết tâm, bản lĩnh và tình yêu nghề. Đây cũng là những phẩm chất mà chị luôn mong muốn truyền lại cho các thế hệ bác sĩ trẻ hôm nay.