“Những điều trông thấy mà đau đớn lòng”...

Xin mượn lời thơ trong “Truyện Kiều” của cụ Nguyễn Du để cảm thán về chủ đề này. Các nền tảng MXH đã trở thành công cụ hữu ích trong học tập, lao động, giao tiếp và giải trí... của con người trong thời đại số. Rất đáng quý và trân trọng khi MXH có những cộng đồng hữu ích, quy tụ những người có trình độ, kỹ năng chia sẻ kiến thức, hỗ trợ người khó khăn, kết nối những người cùng sở thích, giúp đỡ học sinh, sinh viên, người yếu thế, lan tỏa những giá trị tốt đẹp, năng lượng tích cực trong đời sống.

Tuy nhiên, bên cạnh những cộng đồng lành mạnh ấy là sự xuất hiện của không ít hội nhóm được hình thành từ tư duy cực đoan, tiêu cực, thậm chí lệch lạc về nhận thức và hành vi. Thời gian gần đây, hoạt động của hội nhóm mang tên “Con ghét bố mẹ”, với số lượng thành viên lên đến hàng trăm nghìn người, đã thu hút sự quan tâm của đông đảo người dùng MXH. Đáng nói là, trong nhiều nội dung bài viết, dòng trạng thái, bình luận của hội nhóm này có những lời lẽ xúc phạm cha mẹ được sử dụng như một thứ ngôn ngữ giải trí bông phèng, bỡn cợt. Nhiều chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh... đã lên tiếng trên các diễn đàn bày tỏ bức xúc, lo ngại về những biểu hiện lệch chuẩn, phản văn hóa, đi ngược lại thuần phong mỹ tục của những hội nhóm kiểu này trên MXH.

Ảnh minh họa: laodong.vn 

Cùng với đó, thời gian gần đây trên các nền tảng MXH, nhất là trên Facebook, liên tục lan truyền những đoạn video ghi lại cảnh con cái chửi mắng, xỉa xói, thậm chí có hành vi bạo lực với cha mẹ, thầy cô và người lớn tuổi. Có trường hợp một người ở độ tuổi vị thành niên sử dụng những lời lẽ thô tục, gọi chính người cha sinh thành, dưỡng dục mình bằng cách xưng hô đầy miệt thị. Khi những hành vi phản cảm, vô đạo đức ấy lan truyền trên không gian mạng, câu chuyện không dừng ở hành vi của một cá nhân, một gia đình mà nó nhanh chóng trở thành đề tài bàn tán, gây nên hiện tượng đáng báo động trên MXH. Đáng lo hơn là dưới những nội dung như vậy vẫn có những bình luận kiểu bông phèng, bỡn cợt, cổ xúy, bênh vực, tung hô hành vi sai trái hoặc coi đó là chuyện “bình thường”.

Giới trẻ là đối tượng sử dụng MXH nhiều nhất. Khi hằng ngày các em tiếp xúc với những ngôn ngữ tục tĩu, những câu chuyện kích động bạo lực, coi thường cha mẹ, thầy cô, người lớn tuổi... thì sự nguy hại đối với nhân cách con người là rất khó đong đếm. Đó chính là cơ chế đáng sợ của sự xuống cấp văn hóa trong môi trường số. Cái xấu sẽ lên mầm, len lỏi vào tâm lý, cảm xúc và khi nó đủ lớn thì cái hay, cái đẹp, cái tốt sẽ không còn chỗ đứng. Bên cạnh đó, không thể xem nhẹ nguy cơ những hội nhóm mang thông điệp tiêu cực rất dễ trở thành môi trường để các đối tượng xấu tiếp cận người trẻ đang gặp vấn đề về tâm lý, gia đình hoặc quan hệ xã hội. Một người đang bất mãn với cha mẹ, mất niềm tin vào gia đình, cảm thấy cô độc rất dễ tìm kiếm sự đồng cảm trên mạng. Nếu gặp đúng người, đúng thời điểm, sự đồng cảm giả tạo có thể trở thành công cụ thao túng tâm lý. Từ làm quen, dụ dỗ, lôi kéo đến những hành vi vi phạm pháp luật là một bước ngắn, thậm chí rất ngắn.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã thẳng thắn chỉ ra rằng “môi trường văn hóa chưa thật sự lành mạnh, đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp, mất bản sắc”, đồng thời nhận định tác động của cuộc cách mạng khoa học, công nghệ đang làm thay đổi căn bản các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị văn hóa. Những hội nhóm cổ xúy sự lệch chuẩn, những hành vi bạo lực được lan truyền trên không gian mạng chính là những biểu hiện rất cụ thể để chúng ta nhìn thấy một phần của văn hóa, đạo đức xã hội mà Đảng ta đã đánh giá khái quát.

Mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc phải bắt đầu từ nền tảng gia đình và căn cốt gia phong. Xã hội càng phát triển, nền tảng căn cốt ấy càng phải ra sức gìn giữ, vun đắp và nhất định không thể xem nhẹ những cảnh báo, nguy cơ suy đồi đạo đức từ mặt trái của MXH, từ những tài khoản, hội nhóm mang tư tưởng tiêu cực, lệch lạc.

Văn hóa hội nhóm và vai trò của cán bộ, đảng viên

Không gian mạng ngày càng quan trọng đối với đời sống xã hội. Theo số liệu được dẫn từ công cụ trí tuệ nhân tạo Gemini, tại Việt Nam, thời gian sử dụng MXH trung bình của mỗi người là khoảng 3 giờ mỗi ngày; riêng nhóm tuổi từ 12 đến 29 có thời gian sử dụng cao hơn đáng kể, khoảng 5 giờ mỗi ngày.

Dù số liệu thống kê có thể khác nhau giữa các nguồn, nhưng một thực tế không thể phủ nhận là con người, nhất là người trẻ, đang và sẽ tiếp tục dành rất nhiều thời gian cho không gian số. Vì vậy, văn hóa ứng xử trên MXH không thể coi là “chuyện trên mạng”, mà nó tác động trực tiếp, toàn diện đến đời sống thật, từ suy nghĩ, cảm xúc đến hành vi của mỗi người. Dưới góc độ quản lý nhà nước, chúng ta đã và đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý để quản lý không gian mạng. Nhưng pháp luật dù chặt chẽ đến đâu cũng không thể can thiệp đến mọi ngóc ngách đời sống, nhất là trên các lĩnh vực tư duy, tư tưởng con người và các hành vi về văn hóa, đạo đức, lối sống. Giải quyết các thách thức này là phần việc của văn hóa, giáo dục và trách nhiệm xã hội, trong đó phải coi MXH là môi trường trọng tâm. Cán bộ, đảng viên phải là những người đi đầu trong việc hình thành, nuôi dưỡng, lan tỏa các giá trị cao đẹp của văn hóa trên MXH.

Quy định số 207-QĐ/TW ngày 26-7-2026 của Ban Chấp hành Trung ương về những điều đảng viên không được làm đã đặt ra những điều khoản rất rõ ràng, cụ thể. Điều 5 quy định đảng viên không được “trực tiếp hoặc cổ xúy cho tổ chức, cá nhân sáng tác, sản xuất, xuất bản, tàng trữ, phát hành, phát tán các sản phẩm văn hóa, tác phẩm văn học, nghệ thuật không lành mạnh, trái thuần phong mỹ tục Việt Nam, mang tính kích động gây ảnh hưởng xấu trong xã hội...”. Trong môi trường số, cán bộ, đảng viên càng cần thể hiện vai trò, uy tín và trách nhiệm nêu gương.

Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định quan điểm phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới và xây dựng con người để phát triển văn hóa. Nghị quyết đồng thời đặt ra yêu cầu tạo lập môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại; phát triển toàn diện văn hóa, con người Việt Nam trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam.

Muốn tạo lập môi trường văn hóa theo mục tiêu của Đảng, chúng ta không thể thờ ơ, bỏ mặc không gian mạng cho thuật toán dẫn dắt. Thuật toán có thể ưu tiên thứ gây chú ý, nhưng xã hội phải biết ưu tiên thứ có giá trị. Thuật toán có thể khiến một câu nói tục tĩu trở nên “viral” (lan truyền mạnh), nhưng cộng đồng không thể biến nó thành chuẩn mực. Thuật toán có thể khiến một hội nhóm có đến hàng trăm nghìn người, nhưng số lượng thành viên không thể là thước đo của giá trị văn hóa.

Đây chính là lúc vai trò của cán bộ, đảng viên trong xây dựng các giá trị chuẩn mực về văn hóa xã hội, đạo đức gia phong trên không gian mạng cần được nhìn nhận đầy đủ hơn. Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định một trong những nhiệm vụ, giải pháp quan trọng hàng đầu là các cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên và nhân dân phải nhận thức đầy đủ, sâu sắc, toàn diện về vai trò nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng của văn hóa trong phát triển đất nước; đồng thời nâng cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy, lãnh đạo, quản lý các cấp trong thực hiện nhiệm vụ phát triển văn hóa. Điều này đòi hỏi mỗi cán bộ, đảng viên phải bắt đầu từ chính hành vi của mình trên MXH. Chúng ta cần khuyến khích, nhân rộng, lan tỏa những mô hình mới, những cách làm hay từ các tổ chức đảng, từ các nền tảng số. Chẳng hạn, từ nhiều năm nay, các tổ chức đảng và hệ thống chính trị ở TP Đồng Xoài (nay là phường Đồng Xoài và phường Bình Phước, TP Đồng Nai) đã thực hiện mô hình “Mỗi ngày lan tỏa một thông tin tích cực”. Theo đó, buổi sáng hằng ngày, trước khi đến công sở làm việc, mỗi cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức trong hệ thống chính trị sẽ đăng một thông tin tích cực mang ý nghĩa giáo dục, nhân văn trên chính tài khoản MXH của cá nhân. Những nội dung có tác động tích cực sẽ được chia sẻ lên hội nhóm, cộng đồng MXH nơi làm việc và cư trú. Đó chính là cách lấy “xây” để “chống”, “lấy cái đẹp dẹp cái xấu” một cách đơn giản, gần gũi mà hiệu quả trên MXH.

Vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên đã được nêu rõ trong các quy định của Đảng. Để sự nêu gương ấy thực sự trở thành hạt nhân, có sức lan tỏa trong cộng đồng, xã hội, chúng ta cần thể hiện, cụ thể hóa nó trên không gian mạng, bắt đầu từ chính tài khoản của mình và những hội nhóm mang thông điệp tích cực.