Phóng viên (PV): Thưa ông, có ý kiến cho rằng một vài đợt lũ lụt thời gian qua có nguyên nhân từ việc vận hành các hồ chứa thủy điện, ý kiến của ông về vấn đề này như thế nào?

 GS, TS Nguyễn Quốc Dũng. Ảnh: DIỆP ANH 

GS, TS Nguyễn Quốc Dũng: Các hồ chứa nếu tính theo tổng dung tích hiện nay thì hồ thủy điện chiếm phần lớn. Hiện tổng dung tích các hồ chứa của Việt Nam khoảng 70 tỷ mét khối, trong đó các hồ chứa thủy điện chiếm tới 55 tỷ mét khối, các hồ chứa thủy lợi chỉ khoảng 15 tỷ mét khối nước.

Thời gian qua đã xảy ra những đợt mưa lũ cực đoan, ví dụ số liệu thống kê cho thấy hàng chục năm mới xảy ra như đợt lũ cuối tháng 11-2025. Nguyên nhân đầu tiên là do mưa lũ xảy ra với cường độ lớn, thời gian dài tới 2-3 ngày. Khi đó, các hồ chứa đã đầy nước, rừng không thể hấp thụ được nước nữa, mưa chừng nào thì chảy xuống chừng ấy, tạo ra đỉnh lũ. Mưa dài ngày, các đợt mưa lớn với khoảng thời gian ngắn dễ sinh ra lũ kép. Trong khi các chủ đập, hồ chứa lớn mới chỉ xây dựng quy trình vận hành hồ chứa lớn mô hình lũ đơn, khi xảy ra lũ kép thì chủ hồ lúng túng.

Đợt mưa lũ năm 2025, tại thủy điện Bản Vẽ (Nghệ An), lưu lượng nước về hồ vượt tần suất thiết kế (khả năng xảy ra lũ theo chu kỳ 500 năm). Vấn đề đặt ra đối với các nhà khoa học là chưa thể dự báo chính xác lũ do chưa thể tính toán hết sự thay đổi từ biến đổi khí hậu.

Hiện nay, khi các hồ chứa thủy điện xả lũ thì ai cũng cho là mình đúng. Chủ hồ đập thủy điện thì bảo: Chúng tôi xả lũ đúng quy trình. Ban chỉ huy phòng thủ dân sự và tìm kiếm cứu nạn của tỉnh, thành phố cũng nói: Tôi hạ lệnh xả lũ đúng quy trình.

Đối với các hồ chứa, thông thường thời gian thực hiện việc mở cửa xả, phòng, chống, cắt lũ, bảo vệ hồ chứa và hạ du từ ngày 15-6 đến tháng 9 hằng năm. Từ tháng 9, các hồ phải thực hiện tích nước để phục vụ phát điện, cung cấp nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt. Thế nhưng, tháng 9-2024 - thời điểm các hồ tích nước thì cơn bão Yagi gây mưa lớn, trong khi các hồ đã đầy nước, không còn dung tích phòng lũ. Quy trình đặt ra như thế, nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng có thể vận hành hồ chứa theo quy trình như vậy, đặc biệt là trước diễn biến của biến đổi khí hậu, tình hình mưa lũ ngày càng cực đoan và khó lường.

Tôi kiến nghị mô hình tổ chức như ở Nhật Bản hay Trung Quốc là có cục thủy văn, hoặc văn phòng thủy văn ở các địa phương. Dự báo thủy văn hiện nay của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia mới chỉ là dự báo chung, trong phạm vi toàn quốc hoặc khu vực, còn dự báo phạm vi hẹp hơn, nhất là cho lưu vực sông, trên khu vực hồ chứa lại chưa thể thực hiện được.

Trong khi đó thủy điện liên quan đến hiệu quả kinh tế, an ninh năng lượng. Nếu bắt chủ hồ chứa thủy điện xả nước mà sau đó không có mưa nữa thì không thể bảo đảm phát điện phục vụ nền kinh tế, đời sống. Câu chuyện này xảy ra vào tháng 10-2017, thủy điện Hòa Bình mở 8 cửa xả, trong đó có 4 cửa xả đáy để phòng lũ. Đến tháng 4, tháng 5-2018 thì không đủ nước để phát điện, đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến thiếu điện ở miền Bắc. Tôi đề xuất chúng ta nên lấy tiền từ Quỹ Phòng, chống thiên tai ra mua dung tích phòng lũ trong trường hợp đó.

Thủy điện Hòa Bình mở cửa xả tháng 7-2025. Ảnh: NGHINH XUÂN 

PV: Vấn đề mua dung tích phòng lũ đã được nêu ra từ gần 20 năm nay rồi nhưng vẫn chưa thực hiện được, thưa ông?

GS, TS Nguyễn Quốc Dũng: Ý tưởng mua dung tích phòng lũ được nêu ra cách đây gần 20 năm, khi họp bàn về xây dựng, hoàn thiện quy trình vận hành liên hồ chứa, nhưng thời điểm ấy chưa thể quyết được chính sách đó bởi chúng ta chưa trải nghiệm tình huống nước lũ gây thiệt hại lớn như hiện nay. Nhưng giờ đây chúng ta cần phải quan tâm đến việc nghiên cứu chính sách này.

PV: Thưa ông, phải chăng chúng ta cần rà soát để có cơ chế giám sát các chủ đập trong việc xả lũ?

GS, TS Nguyễn Quốc Dũng: Tôi cũng nghĩ là phải có quy trình giám sát cả chủ hồ, đập. Theo Luật Phòng thủ dân sự (PTDS) năm 2023 thì vào mùa lũ, việc quản lý vận hành các hồ chứa gồm cả thủy điện và thủy lợi thuộc trách nhiệm của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trực tiếp là Cục Quản lý đê điều và phòng, chống thiên tai kiêm Văn phòng Thường trực Ban chỉ huy Phòng thủ dân sự của Bộ Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm tư vấn cho Bộ trưởng và Ban chỉ đạo PTDS quốc gia về vận hành hồ chứa.

Tuy nhiên, việc ra lệnh xả nước các hồ chứa vừa và nhỏ hiện nay đã được phân cấp cho chủ tịch tỉnh ra quyết định. Vì vậy, cần cán bộ có chuyên môn, có cơ sở dữ liệu về lưu vực sông, địa hình, số liệu thủy văn... để có thể tính toán và tư vấn hiệu quả, chính xác nhất cho chủ tịch tỉnh.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!