Tuy nhiên thời gian qua, "cỗ máy chống hạn" tại đây chưa được quan tâm đầu tư đúng mức; công tác xây dựng, quản lý, khai thác công trình thủy lợi và tài nguyên nước còn nhiều hạn chế. Đây cũng chính là nguyên nhân khiến cho công tác phòng, chống hạn hán, xâm nhập mặn chưa thực sự hiệu quả.

Cạnh hồ vẫn khát

Vài năm trở lại đây, vào mùa khô, các xã Phan Lâm, Phan Sơn, Sông Bình thuộc huyện Bắc Bình (Bình Thuận) luôn xảy ra tình trạng thiếu nước trầm trọng. Các cánh đồng Hố Khỉ, Đồng Mới 1 và Đồng Mới 2 của địa phương có diện tích rộng hàng trăm héc-ta, rất bằng phẳng, thuận lợi để trồng lúa và các loại cây rau màu, cây ăn trái. Tuy nhiên, ngoài một số ít canh tác được nhờ vào nước mưa, hầu hết diện tích đất ở đây đều phải bỏ hoang. Điều nghịch lý là khu vực này nằm ngay dưới chân hồ thủy điện Đại Ninh, nơi có nguồn nước rất dồi dào và đang cung cấp nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất cho nhiều huyện phía bắc của tỉnh Bình Thuận.

Ông Mang Nhu, Phó chủ tịch UBND xã Phan Lâm cho biết, dù nằm sát nguồn nước nhưng người dân ở đây luôn thiếu nước, nguyên nhân là do không có công trình thủy lợi. Năm 2010, dự án ngăn suối Mác Tin nhằm lấy nước thủy điện Đại Ninh về các xã Phan Lâm, Phan Sơn đã được Công ty TNHH một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Bình Thuận thực hiện, nhưng đến năm 2013 công trình đã ngừng thi công. “Cống ngăn đã xong, kênh dẫn nước chỉ còn vài trăm mét là đến khu dân cư và đồng ruộng, vậy mà công trình lại bỏ dở khiến người dân bức xúc”- ông Mang Nhu cho biết.

Xã Phước Trung, huyện Bác Ái (Ninh Thuận) nằm trong vùng "tâm hạn" của Ninh Thuận nhiều năm nay, cả xã có 2.900ha đất canh tác nông nghiệp, nhưng vụ đông xuân năm nay địa phương chỉ sản xuất được 100ha, số còn lại phải bỏ hoang vì xã chưa được đầu tư xây dựng hệ thống thủy lợi. "Nếu xây dựng được hệ thống kênh dẫn nước từ hệ thống Nha Trinh-ông Cái về đây, khu vực Đồng Dù-Tham Dú có thể sản xuất 2-3 vụ lúa ăn chắc và đời sống của nhân dân khá hơn rất nhiều" - ông Trần Quý Dương, Chủ tịch UBND xã Phước Trung khẳng định.

Thực tế tại nhiều địa phương tại Nam Trung Bộ cho thấy, những nơi bị hạn nặng cũng chính là nơi không có công trình thủy lợi, hoặc có nhưng không phát huy hiệu quả. Huyện Hàm Tân (Bình Thuận) là ví dụ điển hình. Toàn huyện chỉ có duy nhất hồ chứa nước sông Dinh 3 có dung tích đáng kể (80 triệu m3/năm), nhưng hồ này chủ yếu cấp nước sinh hoạt và sản xuất cho thị xã La Gi, trong khi đó hệ thống kênh mương dẫn nước tới nhiều xã của huyện chưa có. Do đó, chỉ cần vài tháng không có mưa là địa phương này đã bị khô hạn. Ông Nguyễn Minh Tuệ, Phó chủ tịch UBND xã Tân Thắng, huyện Hàm Tân cho biết: "Xã có 14km kênh mương nội đồng thì chỉ 8km được bê tông hóa, còn lại là kênh đất. Công trình thủy lợi tại địa phương qua 20 năm sử dụng đã bị hư hỏng, xuống cấp, khả năng tích nước và tưới tiêu kém nhưng vẫn chưa được đầu tư sửa chữa. Vì thế năm nào cũng bị hạn".

Công trình thủy lợi ở xã Phan Lâm, huyện Bắc Bình thi công dở dang. 


Hệ thống thủy lợi thiếu và yếu

Tỉnh Khánh Hòa hiện có 185 công trình thủy lợi các loại, trong đó có 27 hồ chứa, 92 đập dâng, 66 trạm bơm và hơn 2.000km kênh mương phục vụ tưới tiêu. Nhiều tháng nay, tình trạng hạn hán kéo dài khiến nhiều hồ chứa hiện đã ở mực nước chết. Một số công trình do thiếu vốn nên chưa được đầu tư như: Hồ Đồng Điền (Vạn Ninh), hồ Sơn Trung (Khánh Sơn), hồ Suối Trầu, hồ Suối Sim (Ninh Hòa), hồ Láng Nhớt, hồ Đá Mài (Diên Khánh). 

Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bình Thuận, toàn tỉnh hiện có 78 hệ thống công trình thủy lợi đã đưa vào khai thác, trong đó có 52 công trình thủy lợi đầu tư xây dựng trước năm 1990 đến nay đã hư hỏng, xuống cấp nhưng chưa được bố trí nguồn kinh phí để đầu tư nâng cấp, tu sửa. Đặc biệt, 10 hệ thống công trình thủy lợi bị hư hỏng, xuống cấp nghiêm trọng như: Đập Tuy Thịnh, Ma Giăng; các hồ chứa nước Đá Bạc, Cà Dây, Sông Quao, Cẩm Hang, Hộc Tám, Tà Mon, Tân Lập, Trà Tân.

Từ năm 2010 đến nay, trên địa bàn tỉnh Bình Thuận đã đầu tư xây dựng 5 hệ thống thủy lợi mới nhằm phục vụ tưới tiêu cho hơn 49.000ha gồm: Hồ chứa nước Phan Dũng, dự án tưới Phan Rí-Phan Thiết, kênh chuyển nước 812-Châu Tá-Sông Quao, hồ sông Móng, hồ sông Dinh 3. Tuy nhiên tất cả đều mới đáp ứng được 10%-17% so với năng lực thiết kế. Nguyên nhân là do các công trình mới hoàn thành các hạng mục đầu mối, các hạn mục khác như hệ thống cửa lấy nước, kênh mương cấp, dẫn nước tới đồng ruộng chưa được đầu tư vì thiếu kinh phí.

Ngoài hệ thống thủy lợi Nha Trinh-Lâm Cấm lấy nước từ công trình thủy điện Đa Nhim (Lâm Đồng) để tưới tiêu cho khoảng 13.000ha, tỉnh Ninh Thuận hiện có 20 hồ chứa dung tích thiết kế từ 0,4 đến 69 triệu mét khối/năm. Do dung tích nhỏ, phụ thuộc nhiều vào nước mưa, thời tiết nắng nóng liên tục, nên các hồ chứa thường bị bốc hơi và nhanh chóng cạn kiệt, khả năng trữ và cung cấp nước rất hạn chế.

Cũng do công tác đầu tư thiếu đồng bộ mà nhiều nguồn nước tại khu vực Nam Trung Bộ đang bị thất thoát, lãng phí. Đơn cử như hồ thủy điện Đại Ninh và lưu vực tại chỗ mỗi năm chuyển về sông Lũy (Bình Thuận) khoảng 914 triệu mét khối nước. Trong khi đó, hệ thống tưới Phan Rí-Phan Thiết do năng lực thiết kế thấp, chỉ khai thác được khoảng 300 triệu mét khối/năm từ nguồn nước trên, số còn lại hơn 600 triệu mét khối nước phải xả thẳng ra biển. Tỉnh Ninh Thuận mỗi năm nhận khoảng 550 triệu mét khối nước từ Nhà máy Thủy điện Đa Nhim nhưng cũng chỉ một phần nhỏ lượng nước này được giữ lại và khai thác.

Ở khu vực Nam Trung Bộ, các dòng sông ngắn, độ dốc cao, lượng nước thấp; đất đai chủ yếu là đất cát pha, khả năng giữ nước kém; khoảng cách giữa mặt sông và đồng ruộng cao; thời gian nắng nóng nhiều, vì vậy hoạt động sản xuất nông nghiệp phụ thuộc nhiều vào các công trình thủy lợi. Để ứng phó hiệu quả với tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn, các tỉnh ở khu vực Nam Trung Bộ cần có thêm nhiều hồ chứa, kênh dẫn nước, đặc biệt là những công trình thủy lợi lớn. Tuy nhiên, do điều kiện ngân sách hạn hẹp nên việc đầu tư vào lĩnh vực này gặp nhiều khó khăn. 

Bài và ảnh: DUY HIỂN – ĐÌNH ĐÔNG

Bài 3: Nỗ lực ứng phó với hạn hán