Người học sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) có trách nhiệm

Trăn trở với những phần bài làm, nghiên cứu sử dụng AI có thể dẫn đến kết quả không công bằng, sinh viên Phan Tiểu Quỳnh (Trường Đại học Giao thông Vận tải TP Hồ Chí Minh) chia sẻ: “Không thể phủ nhận những tiện ích khi chúng tôi sử dụng AI vào việc học, giúp nâng cao hiệu suất. Tuy nhiên, làm thế nào để AI tạo ra công bằng cho người học, nhất là trong đánh giá kết quả của giảng viên là câu hỏi lớn cho sinh viên hiện nay”.

Chúng tôi mang băn khoăn của Tiểu Quỳnh trao đổi với Tiến sĩ Trần Thế Vinh, phụ trách ngành Khoa học dữ liệu, Trường Đại học Giao thông vận tải TP Hồ Chí Minh. Tiến sĩ Trần Thế Vinh phân tích rằng: Lo lắng của sinh viên là có cơ sở, tuy nhiên, sinh viên phải nắm vững kiến thức nền tảng, dựa trên ba năng lực quan trọng là tư duy logic, tư duy giải quyết vấn đề và tư duy hệ thống. AI có thể giúp nâng cao hiệu suất, nhưng năng lực tư duy và trách nhiệm của con người vẫn là yếu tố quyết định. Trước hết, cần xem xét kết quả bài làm, bởi đó là cơ sở để đánh giá sản phẩm sinh viên thực hiện. Tuy nhiên, nếu sinh viên dùng AI làm trợ lý, tạo ra sản phẩm mà không hiểu nội dung thì không thể khẳng định đã đạt chuẩn đầu ra. 

Sinh viên ngày càng ứng dụng rộng rãi AI vào việc học tập, nghiên cứu.

Theo Tiến sĩ Trần Thế Vinh, việc sinh viên sử dụng AI trong học tập là phù hợp xu thế, bởi công nghệ có thể giúp việc học tập, nghiên cứu được thực hiện nhanh hơn và tốt hơn. Tuy nhiên, điều quan trọng là người học phải thật sự hiểu và làm chủ sản phẩm tạo ra. Sử dụng AI cần đi kèm tính minh bạch và trách nhiệm. Trong thời đại công nghệ, sinh viên sẽ phân hóa rõ về kỹ năng và trình độ sử dụng AI.

Đối với bậc trung học phổ thông, tính đến đầu tháng 10-2026, cơ sở dữ liệu ngành giáo dục TP Hồ Chí minh lưu trữ hơn 31,6 triệu bản ghi gồm dữ liệu của khoảng hơn 7.000 trường, cơ sở giáo dục, gần 2,7 triệu học sinh và gần 197.000 cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên. Hệ thống hiện có gần 200 danh mục dùng chung đã chuẩn hóa và tỷ lệ đồng bộ với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đạt hơn 99%.

Đồng chí Lê Thụy Mỵ Châu, Phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh: Sở luôn yêu cầu các nhà trường cần hướng dẫn học sinh sử dụng AI trung thực, có tư duy phản biện; ưu tiên các nền tảng dùng chung, điện toán đám mây thay cho đầu tư riêng lẻ nhằm tránh lãng phí sau sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục. Sử dụng AI cũng cần đến bảo đảm về an toàn thông tin, nhất là dữ liệu của hàng triệu học sinh thành phố.

Cùng với sử dụng AI trong lĩnh vực học tập, người học còn dùng trong giải trí, mua sắm, tư vấn tâm lý… và dễ gặp những trường hợp lừa đảo trực tuyến. Mới đây, sinh viên Nguyễn Thị Hồng Như (Trường Đại học Giao thông vận tải TP Hồ Chí Minh) nhận được 600.000 đồng từ một tài khoản lạ chuyển vào tài khoản ngân hàng của mình. Vài giờ sau, tài khoản lạ tiếp tục chuyển thêm 2.000 đồng, kèm nội dung xin lỗi vì chuyển nhầm và đề nghị Hồng Như hoàn trả số tiền trước đó. Sau khi tham vấn ý kiến của thầy cô, bạn bè, Hồng Như đã báo với ngân hàng, tránh bị cuốn vào một vụ lừa đảo.

Trao đổi về tình huống của Hồng Như, ông Nguyễn Hưng, chuyên gia an ninh mạng, Phó giám đốc Dự án Chống lừa đảo phân tích: Với trường hợp này, điều quan trọng nhất là không tự ý chuyển trả tiền theo yêu cầu của người lạ, đặc biệt không chuyển vào một tài khoản khác với tài khoản đã chuyển tiền đến. Người nhận nên giữ nguyên số tiền, chủ động liên hệ ngân hàng để thông báo giao dịch bất thường và đề nghị ngân hàng hướng dẫn quy trình xác minh, hoàn trả đúng quy định.

Theo ông Nguyễn Hưng, một trong những thủ đoạn cần lưu ý là kẻ gian chuyển tiền vào tài khoản của nạn nhân, sau đó giả vờ chuyển nhầm để yêu cầu hoàn trả. Trong một số trường hợp, đối tượng có thể lợi dụng giao dịch này để dẫn dụ nạn nhân chuyển tiền vào một tài khoản khác, hoặc kết hợp với những thủ đoạn lừa đảo liên quan đến khoản vay trực tuyến. Các đối tượng thường nhắm đến học sinh, sinh viên là bộ phận mới tiếp cận với công nghệ, chưa có nhiều kinh nghiệm ứng phó.

Nhiều diễn đàn, hội thảo về vai trò của AI trong giáo dục đã được tổ chức.

AI đang nhanh chóng trở thành công cụ quen thuộc trong môi trường học đường, từ tìm kiếm tài liệu, dịch thuật, lập trình, thiết kế đến phân tích dữ liệu, viết báo cáo và xây dựng bài thuyết trình… Theo khuyến cáo của các chuyên gia: Học sinh, sinh viên có thể tiếp cận công cụ AI rất nhanh, nhưng chưa chắc đã biết vận dụng để nâng cao năng lực học tập, kiểm chứng thông tin và tạo ra sản phẩm có chất lượng. Trong bối cảnh AI phát triển nhanh, năng lực tự học có ý nghĩa rất quan trọng, giúp người học sử dụng AI có trách nhiệm, tạo sức đề kháng với hệ quả không tốt.

Trong các cuộc diễn đàn, hội thảo gần đây như: “AI dạy hiệu suất, ai dạy làm người?” (do Báo Tiền phong và Trường Đại học Giao thông vận tải TP Hồ Chí Minh phối hợp tổ chức), “Chuyển đổi số và ứng dụng AI trong giáo dục”(do Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh tổ chức)…, nhiều giải pháp đã được đề xuất giúp người học sử dụng AI hiệu quả, minh bạch và trách nhiệm hơn. Trong đó, học sinh, sinh viên cần tự trả lời ba vấn đề: Bản thân đang dùng AI để học tốt hơn hay để AI học thay, nếu không có công cụ hỗ trợ thì bản thân thật sự biết và làm được những gì; cần trở thành người như thế nào trong thế giới ngày càng phát triển nhờ công nghệ?

Ở góc độ chuyên gia tâm lý giáo dục, Thạc sĩ Chế Dạ Thảo nhấn mạnh: AI có thể giúp người học hoàn thành công việc, nhưng không thể thay cho người học chịu trách nhiệm về tính chính xác, chất lượng và sự trung thực của sản phẩm học tập, nghiên cứu. Người học cần dám chịu trách nhiệm, là năng lực được rèn luyện suốt quá trình học tập. Vì vậy, nhà trường nên lượt bỏ bớt những phần việc đánh giá và những yêu cầu về hiệu suất mang tính lặp đi lặp lại, vốn đã có thể giao cho AI thay thế. Thay vào đó, các học phần và các ngành đào tạo cần có yêu cầu hình thành và phát triển năng lực AI cho học sinh, sinh viên.