Trường chuyên từ bậc THCS ở Hà Nội: Cơ hội phát hiện tài năng hay áp lực học tập sớm?

 Phóng viên (PV): Thưa Tiến sĩ, Hà Nội đang đề xuất mở trường chuyên từ cấp THCS. Ông nhìn nhận như thế nào về ý tưởng này trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay?

 TS Nguyễn Tùng Lâm: Theo tôi, việc Hà Nội nghiên cứu đề xuất mô hình trường chuyên ở bậc THCS là cơ hội để thí điểm những mô hình giáo dục mang tính đột phá, góp phần phát hiện và bồi dưỡng nhân tài sớm hơn. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rõ rằng mục tiêu cốt lõi của giáo dục không phải là chạy theo thành tích hay tạo ra những “đường đua” mới cho học sinh, mà là phát hiện năng lực tiềm ẩn và tạo môi trường tốt nhất để các em phát triển theo sở trường của mình. Vì vậy, nếu Hà Nội muốn triển khai mô hình này thì trước hết phải xác định thật rõ: Xây dựng trường chuyên để đào tạo tài năng hay vô tình tạo thêm một áp lực thi cử cho học sinh và gia đình.

PV: Nếu đề xuất này được triển khai, theo ông, những lợi ích lớn nhất có thể mang lại là gì, đặc biệt trong việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh năng khiếu từ sớm?

 TS Nguyễn Tùng Lâm: Không thể phủ nhận rằng mô hình trường chuyên có những lợi ích nhất định. Khi được tổ chức đúng hướng, môi trường học tập chuyên sâu có thể giúp học sinh phát triển tư duy logic, khả năng nghiên cứu và niềm đam mê học thuật sớm hơn. Các trường chuyên thường có điều kiện học tập tốt hơn về ngoại ngữ, công nghệ và phương pháp giảng dạy, qua đó hỗ trợ học sinh tiếp cận tri thức hiện đại. Nếu được triển khai hợp lý, việc đào tạo theo định hướng chuyên từ bậc THCS có thể giúp học sinh hình thành nền tảng tư duy tốt trước khi bước vào giai đoạn học chuyên sâu ở bậc THPT và tham gia các sân chơi học thuật lớn trong nước, quốc tế.

Bên cạnh đó, Hà Nội có lợi thế tập trung nhiều trường đại học và viện nghiên cứu lớn. Nếu biết tận dụng nguồn lực này, thành phố có thể huy động “chất xám” từ các nhà khoa học đầu ngành tham gia hướng dẫn học sinh. Các em có thể được tiếp cận phòng thí nghiệm, trung tâm đổi mới sáng tạo, hoặc tham gia những dự án nghiên cứu nhỏ ngay từ khi còn ở phổ thông. Đây là cách mà nhiều quốc gia phát triển đang áp dụng để nuôi dưỡng tài năng trẻ.

Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm, Phó chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam.

PV: Ở chiều ngược lại, nhiều ý kiến lo ngại việc mở trường chuyên từ THCS có thể làm gia tăng áp lực thi cử và phân hóa học sinh quá sớm. Ông đánh giá thế nào về những băn khoăn này?

 TS Nguyễn Tùng Lâm: Những lo ngại đó hoàn toàn có cơ sở. Thực tế giáo dục Việt Nam nhiều năm qua cho thấy bất cứ mô hình nào gắn với tuyển chọn cũng dễ bị biến thành cuộc chạy đua thành tích nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Nếu mở trường chuyên ở bậc THCS mà vẫn tuyển sinh theo cách cũ, chủ yếu dựa vào một vài bài thi lý thuyết, thì nguy cơ luyện thi từ rất sớm là điều khó tránh khỏi. Khi đó, thay vì phát hiện tài năng thật sự, chúng ta lại vô tình khuyến khích việc học trước chương trình và tạo áp lực lớn cho học sinh.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng năng khiếu không chỉ thể hiện qua việc giải những bài tập khó. Năng khiếu còn nằm ở sự tò mò, ham khám phá, thích tìm hiểu và khả năng sáng tạo của mỗi đứa trẻ. Nếu chúng ta chỉ đánh giá học sinh bằng điểm số, thì rất dễ bỏ qua những em có tư duy độc lập nhưng không quen với cách học thi cử. Ngoài ra, chuyên môn hóa quá sớm cũng có thể khiến học sinh chưa kịp khám phá sở thích của mình đã phải tập trung vào một lĩnh vực nhất định. Điều này dễ dẫn đến thiếu trải nghiệm thực tế, hạn chế kỹ năng sống và đôi khi làm giảm cơ hội phát triển toàn diện. Trong thực tế, tôi đã gặp nhiều trường hợp học sinh không đáp ứng được kỳ vọng của gia đình khi theo học chuyên, dẫn đến căng thẳng tâm lý, thậm chí trầm cảm.

PV: Dưới góc độ tâm lý giáo dục, việc tuyển chọn và đào tạo theo mô hình chuyên ở lứa tuổi THCS có phù hợp với đặc điểm phát triển của học sinh hay không?

 TS Nguyễn Tùng Lâm: Học sinh THCS đang ở giai đoạn phát triển rất quan trọng về tâm lý và nhân cách. Đây là thời kỳ các em cần được trải nghiệm đa dạng, khám phá nhiều lĩnh vực khác nhau để dần hình thành định hướng cá nhân. Vì vậy, nếu tổ chức đào tạo chuyên ở giai đoạn này thì phương pháp giáo dục phải đặc biệt linh hoạt.

Một giờ học tại Trường THCS Lê Lợi, Hoàn Kiếm (Hà Nội).

Điều quan trọng là không được biến việc học chuyên thành một khuôn mẫu cứng nhắc. Học sinh cần được khuyến khích thử nghiệm, sáng tạo, làm thí nghiệm, tham gia dự án, thay vì chỉ học lý thuyết và luyện bài tập nâng cao. Mục tiêu của giáo dục ở lứa tuổi này phải là giúp các em phát triển toàn diện về trí tuệ, cảm xúc và kỹ năng xã hội. Nếu chỉ tập trung vào thành tích học tập, chúng ta rất dễ tạo ra những “ngôi sao học đường” nhưng thiếu năng lực thích ứng với cuộc sống sau này.

PV: Nếu Hà Nội quyết tâm triển khai mô hình trường chuyên THCS, theo ông cần những điều kiện gì để bảo đảm hiệu quả và công bằng trong giáo dục?

 TS Nguyễn Tùng Lâm: Trước hết phải đổi mới phương thức tuyển sinh. Không nên chỉ dựa vào các bài thi kiến thức như hiện nay. Việc tuyển chọn học sinh năng khiếu cần một quy trình đánh giá đa chiều, kết hợp nhiều yếu tố như khả năng tư duy, niềm đam mê, năng lực sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề.

Thứ hai là đội ngũ giáo viên. Muốn đào tạo học sinh năng khiếu thì giáo viên phải có trình độ chuyên môn cao, đồng thời có khả năng hướng dẫn học sinh nghiên cứu và sáng tạo. Hà Nội có lợi thế lớn khi tập trung nhiều chuyên gia đầu ngành, vì vậy cần xây dựng cơ chế để các nhà khoa học, giảng viên đại học tham gia giảng dạy hoặc cố vấn học thuật cho học sinh. Thứ ba là chương trình học. Chương trình của trường chuyên phải khác với chương trình phổ thông đại trà, không chỉ khó hơn mà phải mở hơn, chú trọng nghiên cứu, thực hành và kết nối với thực tiễn. Ngoài ra, cơ sở vật chất cũng cần được đầu tư đồng bộ, đặc biệt là phòng thí nghiệm và các không gian sáng tạo.

PV: Từ kinh nghiệm thực tiễn giáo dục nhiều năm, ông có đề xuất mô hình nào khác khả thi hơn trường chuyên THCS?

 TS Nguyễn Tùng Lâm: Cá nhân tôi cho rằng ở bậc THCS không nhất thiết phải tổ chức trường chuyên theo nghĩa truyền thống. Thay vào đó, Hà Nội có thể xây dựng các trung tâm bồi dưỡng năng khiếu dành cho học sinh trên toàn thành phố. Những học sinh có năng lực nổi trội có thể tập trung học tại trung tâm này theo hình thức câu lạc bộ, mỗi tuần hoặc mỗi tháng một vài buổi. Cách làm này giúp phát hiện và bồi dưỡng tài năng mà không tạo ra áp lực thi cử và phân loại học sinh quá sớm. Các em vẫn học tập trong môi trường trường phổ thông bình thường, đồng thời có thêm cơ hội phát triển năng khiếu của mình.

Theo tôi, mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là tạo ra nhiều trường chuyên, mà là tạo ra nhiều học sinh có khả năng sáng tạo, có nhân cách tốt và có năng lực đóng góp cho xã hội. Nếu chúng ta làm được điều đó, thì dù theo mô hình nào, giáo dục vẫn đi đúng hướng.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!