Nhiều nguy cơ khi chia sẻ thông tin lên mạng xã hội

Phụ huynh thường sử dụng MXH để đăng tải hình ảnh, livestream (phát trực tiếp) hoạt động tổ chức bữa ăn bán trú. Việc này giúp phản ánh nhanh vấn đề mà nếu chỉ dùng lời nói thì khó diễn đạt hết. Trong trường hợp có dấu hiệu bất thường, hình ảnh, video clip còn có thể là nguồn thông tin để cơ quan có thẩm quyền xem xét, xác minh. Tuy nhiên, hình ảnh hoặc video clip chỉ ghi nhận một lát cắt của sự việc, không đồng nghĩa với kết luận pháp lý.

Ví dụ, phụ huynh quay được một khay cơm có ít thức ăn, màu sắc không đẹp rồi kết luận ngay rằng nhà trường “ăn bớt tiền”, đơn vị cung cấp “rút ruột suất ăn”, thực phẩm “không bảo đảm an toàn” hoặc có hành vi tham ô thì đó là những kết luận vượt quá những gì hình ảnh đơn thuần có thể chứng minh. Bởi, muốn kết luận có vi phạm hay không còn phải xác định thực đơn, định lượng, giá thành, nguồn thực phẩm, hợp đồng, quy trình chế biến, giao nhận, bảo quản, tiêu chuẩn dinh dưỡng và nhiều yếu tố khác. Nguy hiểm hơn, nếu nội dung đăng tải có dấu hiệu vu khống, xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác hoặc gây hậu quả nghiêm trọng thì tùy tính chất, mức độ và hậu quả, người đăng tải có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Chuẩn bị bữa ăn bán trú cho học sinh Trường Tiểu học Kỳ Đồng, phường Nhiêu Lộc, TP Hồ Chí Minh. Ảnh: QUỲNH TRÂM 

Nguy cơ tiếp theo là thông tin, hình ảnh bị cắt ghép, suy diễn hoặc được thuật toán MXH khuếch đại, khiến phản ánh ban đầu biến thành làn sóng công kích cá nhân hoặc tổ chức. Khi đó, mục tiêu giám sát chất lượng bữa ăn bán trú có thể bị chuyển thành việc gây áp lực, xúc phạm danh dự, làm tổn thương người khác.

Nguy cơ nữa mà theo tôi cần đặc biệt lưu ý là quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân của trẻ em. Khi phụ huynh quay video clip trong trường học rất dễ vô tình ghi lại khuôn mặt, tên, lớp, đồng phục, giọng nói, tình trạng sức khỏe, hoàn cảnh gia đình hoặc những thông tin nhận diện của nhiều trẻ khác... dẫn đến vi phạm pháp luật bảo vệ trẻ em, bảo vệ dữ liệu cá nhân; gây ra nhiều rủi ro cho cả trẻ em và người đăng tải. Vì vậy, phụ huynh cần nhớ rằng, bảo vệ quyền lợi của con em mình không đồng nghĩa với việc có quyền công khai thông tin của những đứa trẻ khác.

5 điều phụ huynh cần lưu ý

Phụ huynh cần phân biệt rõ 3 việc: Phản ánh, tố cáo, công khai thông tin lên MXH. Phản ánh đến cơ quan có thẩm quyền là một việc; tố cáo hành vi vi phạm là một việc khác; còn công khai thông tin lên MXH là một hành vi có thể tác động đến quyền, lợi ích hợp pháp của nhiều người và phải chịu trách nhiệm pháp lý về nội dung mình công bố. Vì vậy, phụ huynh nên thực hiện theo nguyên tắc: Ghi nhận trung thực-kiểm chứng thông tin-bảo vệ trẻ em-tôn trọng người khác-sử dụng đúng mục đích.

Trước hết, nếu cần ghi nhận hình ảnh để phản ánh thì nên tập trung vào suất ăn, thực phẩm, khu vực chế biến, quy trình giao nhận hoặc những vấn đề trực tiếp liên quan đến chất lượng bữa ăn, hạn chế tối đa việc quay cận mặt trẻ em, giáo viên, nhân viên nhà bếp hoặc những người không liên quan.

Thứ hai, trước khi đăng tải, cần phân biệt rõ giữa “điều mình nhìn thấy” và “điều mình suy đoán”. Ví dụ, có thể nói: “Tôi ghi nhận suất ăn hôm nay gồm những món này...”, nhưng không nên từ một hình ảnh đơn lẻ mà khẳng định “nhà trường ăn bớt tiền” hoặc “đơn vị cung cấp cố tình rút ruột” khi chưa có chứng cứ và kết luận của cơ quan có thẩm quyền.

Thứ ba, cần hết sức thận trọng với tiêu đề, lời bình luận và cách đặt vấn đề. Một video clip có nội dung tương đối trung tính nhưng nếu được đặt tiêu đề theo hướng kích động, quy kết, xúc phạm hoặc tạo tâm lý hoang mang thì bản chất thông tin có thể bị biến đổi.

Thứ tư, phụ huynh cần cảnh giác với việc người khác sử dụng hình ảnh, video clip của mình để cắt ghép, dựng lại câu chuyện hoặc kích động cộng đồng. Khi đã đưa một video clip lên mạng, người đăng tải không còn kiểm soát hoàn toàn cách video clip đó được sao chép và sử dụng.

Thứ năm, nếu phát hiện dấu hiệu nghiêm trọng, phụ huynh nên giữ bản gốc của hình ảnh, video clip và gửi cho cơ quan có thẩm quyền thay vì ngay lập tức livestream toàn bộ sự việc lên MXH. Cơ quan chức năng cần dữ liệu gốc để kiểm tra, còn MXH thường chỉ giữ lại phần thông tin gây chú ý nhất.

Coi trọng văn hóa giám sát

Cùng với tuân thủ pháp luật, một vấn đề quan trọng không kém là văn hóa giám sát. Phụ huynh có quyền yêu cầu sự minh bạch, nhưng việc giám sát phải dựa trên tinh thần hợp tác với nhà trường. Không nên biến hoạt động giám sát thành việc gây áp lực, cản trở hoạt động giáo dục hoặc làm ảnh hưởng đến tâm lý của học sinh. Phụ huynh cũng đừng vội vàng chia sẻ thông tin, hình ảnh. Bởi, khi thông tin chưa được kiểm chứng, việc chia sẻ càng rộng thì nguy cơ gây thiệt hại càng lớn.

Ở chiều ngược lại, nhà trường và đơn vị cung cấp suất ăn cũng cần nhìn nhận sự giám sát của phụ huynh như một cơ chế phản biện xã hội cần thiết. Nếu quy trình cung cấp thực phẩm, chế biến, định lượng, giao nhận, lưu mẫu, kiểm soát an toàn thực phẩm và công khai thông tin được thực hiện minh bạch thì chính sự giám sát của phụ huynh sẽ góp phần củng cố niềm tin...

Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh một nguyên tắc: Giám sát là quyền, nhưng giám sát cũng phải đi cùng trách nhiệm. Phụ huynh có quyền lên tiếng khi thấy điều bất thường; có quyền yêu cầu giải trình; có quyền phản ánh, khiếu nại, tố cáo hoặc cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền khi có căn cứ. Nhưng khi đưa thông tin lên MXH, phụ huynh đồng thời phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, mức độ cần thiết và hậu quả của thông tin mình công bố. Hơn nữa, mục tiêu cuối là bảo đảm mỗi học sinh được hưởng một bữa ăn an toàn, đủ dinh dưỡng, đúng tiêu chuẩn và được bảo vệ về cả sức khỏe thể chất lẫn quyền riêng tư. Đó mới là ý nghĩa đầy đủ của hoạt động giám sát xã hội trong môi trường giáo dục.