950 năm Quốc Tử Giám - ngọn lửa đạo học Thăng Long và mạch nguồn tri thức, nhân tài trong sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam

Dấu mốc 950 năm - Biểu tượng của nền Quốc học Việt Nam

Trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn nhận thức sâu sắc vai trò của giáo dục, tri thức và nhân tài đối với sự tồn tại, phát triển của quốc gia. Một đất nước muốn độc lập, tự chủ và trường tồn không thể chỉ dựa vào sức mạnh vật chất, mà còn phải có nền tảng văn hóa, trí tuệ và những con người đủ đức, đủ tài gánh vác việc nước. Sự ra đời của Quốc Tử Giám năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, chính là minh chứng tiêu biểu cho tầm nhìn ấy.

Toàn cảnh Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh: qdnd.vn

Trước đó, năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu tại kinh đô Thăng Long; năm 1075, triều Lý tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên; năm 1076, vua Lý Nhân Tông thành lập Quốc Tử Giám. Ba dấu mốc lịch sử liên tiếp đã thể hiện bước phát triển quan trọng trong tư duy xây dựng quốc gia độc lập: Tôn vinh đạo học, tổ chức tuyển chọn người tài và hình thành thiết chế giáo dục cấp quốc gia. Quốc Tử Giám vì thế được xem là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, trung tâm đào tạo nhân tài phục vụ triều đình và đất nước.

Trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê và những giai đoạn lịch sử tiếp nối, Quốc Tử Giám không ngừng được củng cố, mở rộng, hoàn thiện. Đặc biệt, dưới triều Trần, nhà trường từng bước mở rộng đối tượng tuyển sinh, tạo điều kiện cho những người có tài năng, học vấn xuất sắc được tham gia học tập. Tên tuổi nhà giáo Chu Văn An gắn với Quốc Tử Giám đã trở thành biểu tượng cao đẹp của đạo làm thầy: Học vấn uyên thâm, nhân cách thanh cao, tận tụy với sự nghiệp giáo dục và trách nhiệm đối với vận mệnh quốc gia.

Đến thời Lê sơ, nhất là dưới triều vua Lê Thánh Tông, giáo dục, khoa cử và việc tuyển chọn nhân tài phát triển mạnh mẽ. Năm 1484, triều đình bắt đầu dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu, ghi danh những người đỗ đạt, lưu truyền sự nghiệp và khuyến khích các thế hệ noi gương học tập, cống hiến. Đặc biệt, tư tưởng nổi tiếng của Thân Nhân Trung: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” đã khái quát sâu sắc mối quan hệ giữa nhân tài với sự thịnh suy của đất nước.

Đó không đơn thuần là lời tôn vinh người có học vấn, mà còn là một quan điểm có ý nghĩa chiến lược về xây dựng quốc gia: Muốn đất nước phát triển phải biết phát hiện, đào tạo, sử dụng và trọng dụng người tài; muốn nhân tài thực sự phát huy giá trị phải đặt tri thức trong mối quan hệ với đạo đức, trách nhiệm và lợi ích dân tộc. Bởi vậy, kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám không chỉ là dịp ôn lại lịch sử một ngôi trường, mà còn là dịp nhìn nhận sâu sắc một di sản tư tưởng, văn hóa và giáo dục có sức sống lâu bền. Đó là di sản của tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo, thực học, thực tài, học để phụng sự đất nước và lấy sự cống hiến làm thước đo giá trị của con người.

Từ truyền thống đạo học đến sức mạnh trí tuệ bảo vệ Tổ quốc

Lịch sử dân tộc Việt Nam cho thấy, dựng nước luôn đi đôi với giữ nước; phát triển văn hóa, giáo dục luôn gắn bó mật thiết với củng cố quốc phòng, an ninh. Trong mọi thời đại, sức mạnh bảo vệ Tổ quốc không chỉ được tạo nên bởi lòng yêu nước, ý chí chiến đấu và tinh thần đoàn kết, mà còn bởi trí tuệ, tài năng tổ chức, năng lực chỉ huy và trình độ khoa học, nghệ thuật quân sự. Từ những bậc hiền tài trong lịch sử như Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn đến Nguyễn Trãi, Quang Trung, dân tộc ta đã sản sinh nhiều nhân vật kiệt xuất, kết hợp tài năng, trí tuệ với lòng trung nghĩa và trách nhiệm đối với non sông. Đặc biệt, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn không chỉ là nhà quân sự thiên tài, mà còn là nhà tư tưởng quân sự lớn, biết tổng kết thực tiễn chiến tranh, khơi dậy sức mạnh đoàn kết toàn dân và xây dựng nghệ thuật quân sự phù hợp với điều kiện đất nước.

Những bài học ấy khẳng định một chân lý: Tri thức không chỉ tạo nên sức mạnh phát triển, mà còn là một thành tố quan trọng của sức mạnh quốc phòng. Trong chiến tranh hiện đại, vai trò ấy càng trở nên nổi bật. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, không gian mạng, vũ khí công nghệ cao và phương thức tác chiến đa lĩnh vực đang đặt ra những yêu cầu mới đối với tư duy quân sự, tổ chức lực lượng, huấn luyện, đào tạo và nghệ thuật chỉ huy. Vì vậy, nhìn từ di sản Quốc Tử Giám, có thể nhận thấy sự tương đồng sâu sắc giữa tư tưởng trọng dụng hiền tài của cha ông với yêu cầu xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay. Nếu Quốc Tử Giám từng đảm nhiệm sứ mệnh đào tạo những người có học vấn, tài năng phục vụ quốc gia, thì hệ thống nhà trường Quân đội ngày nay đang gánh vác trọng trách đào tạo đội ngũ cán bộ, sĩ quan, nhân viên chuyên môn kỹ thuật, chuyên gia và nhà khoa học quân sự đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Đây không phải là sự đồng nhất về chức năng, nhiệm vụ giữa một thiết chế giáo dục thời quân chủ với hệ thống nhà trường Quân đội hiện đại, mà là sự kế thừa và phát triển những giá trị cốt lõi: Coi trọng tri thức, đề cao nhân tài, kết hợp học vấn với đạo đức, gắn học tập với thực tiễn và lấy sự phụng sự Tổ quốc làm mục tiêu cao nhất.

Quân đội nhân dân Việt Nam - Tiếp nối truyền thống trọng học, trọng tài, trọng đức

Trải qua hơn 80 năm xây dựng, chiến đấu, chiến thắng và trưởng thành, Quân đội nhân dân Việt Nam luôn đặc biệt coi trọng công tác giáo dục, đào tạo, xây dựng đội ngũ cán bộ. Ngay từ những ngày đầu thành lập, dù lực lượng còn nhỏ bé, trang bị thiếu thốn, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quan tâm xây dựng đội ngũ cán bộ quân sự, chính trị, bảo đảm cho Quân đội có bản lĩnh, có tri thức và năng lực tổ chức, chỉ huy chiến đấu.

Từ những lớp học quân sự đầu tiên, Trường Quân chính kháng Nhật, Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn đến hệ thống học viện, nhà trường Quân đội ngày nay là cả một quá trình phát triển liên tục của sự nghiệp giáo dục, đào tạo quân sự cách mạng. Các học viện, nhà trường như Học viện Quốc phòng, Học viện Chính trị, Học viện Lục quân, Học viện Kỹ thuật quân sự, Học viện Quân y, Học viện Hậu cần và các trường sĩ quan đã trở thành những trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học quan trọng, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, các ngành, các lĩnh vực trong toàn quân.

Điểm đặc biệt trong giáo dục quân sự Việt Nam là sự thống nhất giữa giáo dục chính trị, tư tưởng với đào tạo kiến thức quân sự, khoa học, kỹ thuật và năng lực thực tiễn. Người cán bộ Quân đội không chỉ cần giỏi chuyên môn, tinh thông nghiệp vụ, mà trước hết phải tuyệt đối trung thành với Đảng, Tổ quốc và nhân dân; có phẩm chất đạo đức cách mạng, ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và khả năng hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.

Đó chính là sự phát triển sáng tạo tư tưởng kết hợp đức với tài, học vấn với nhân cách trong truyền thống đạo học dân tộc. Một sĩ quan có kiến thức sâu rộng nhưng thiếu bản lĩnh chính trị, ý thức tổ chức kỷ luật và trách nhiệm phụng sự Tổ quốc thì chưa thể trở thành người cán bộ Quân đội toàn diện. Ngược lại, nhiệt tình cách mạng và lòng dũng cảm cũng cần được bổ sung bằng tri thức, trình độ chuyên môn, năng lực tư duy độc lập và khả năng làm chủ khoa học, công nghệ.

Trong điều kiện hiện nay, yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đòi hỏi phải tạo chuyển biến căn bản về chất lượng nguồn nhân lực. Đặc biệt, cần hình thành đội ngũ cán bộ có tư duy chiến lược, năng lực dự báo, khả năng nghiên cứu, tổng kết thực tiễn, làm chủ vũ khí, trang bị kỹ thuật hiện đại và thích ứng với những hình thái chiến tranh mới.

Các nhà trường Quân đội phải thực sự là môi trường đào tạo toàn diện, nơi kết hợp chặt chẽ giữa lý luận với thực tiễn, giữa truyền thống với hiện đại, giữa giáo dục chính trị với phát triển khoa học, công nghệ. Đào tạo không chỉ để người học đáp ứng chức trách trước mắt, mà còn phải chuẩn bị năng lực tư duy, khả năng thích ứng và phát triển lâu dài trước những biến đổi nhanh chóng của môi trường an ninh, quốc phòng. Đặc biệt, cần coi trọng xây dựng đội ngũ nhà giáo, nhà khoa học quân sự có trình độ cao, tâm huyết, trách nhiệm, có khả năng nghiên cứu những vấn đề mới về chiến lược quốc phòng, nghệ thuật quân sự, tổ chức lực lượng, tác chiến hiện đại và bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa. Mỗi công trình khoa học, mỗi sáng kiến cải tiến kỹ thuật, mỗi luận cứ chiến lược có giá trị đều có thể góp phần trực tiếp nâng cao sức mạnh tổng hợp và khả năng sẵn sàng chiến đấu của Quân đội.

Phát huy di sản Quốc Tử Giám trong kỷ nguyên mới

Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám diễn ra trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu đột phá về giáo dục, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Những giá trị truyền thống của nền Quốc học vì thế không chỉ cần được bảo tồn trong không gian di tích, mà quan trọng hơn phải được chuyển hóa thành động lực phát triển con người và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, việc kế thừa di sản ấy cần tập trung vào một số định hướng cơ bản.

Trước hết, tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, lấy xây dựng bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức và năng lực thực tiễn của người quân nhân làm nền tảng. Giáo dục phải hướng tới hình thành những cán bộ có lý tưởng cách mạng, lòng trung thành, tinh thần phụng sự Tổ quốc, đồng thời có tư duy khoa học, tác phong chính quy và khả năng giải quyết hiệu quả những vấn đề thực tiễn đặt ra.

Thứ hai, đổi mới mạnh mẽ nội dung, chương trình, phương pháp đào tạo theo hướng hiện đại, liên thông, sát thực tiễn nhiệm vụ. Chú trọng phát triển năng lực nghiên cứu, tư duy phản biện, năng lực số, ngoại ngữ và khả năng làm chủ khoa học, công nghệ. Đặc biệt, cần quan tâm đào tạo chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực công nghệ quốc phòng, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, tác chiến không gian mạng, công nghiệp quốc phòng và các lĩnh vực khoa học quân sự mũi nhọn.

Thứ ba, thực hiện tốt chính sách phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài. Cần tạo môi trường thuận lợi để cán bộ trẻ có năng lực, trí tuệ, khát vọng cống hiến được phát triển; khuyến khích nghiên cứu khoa học, sáng kiến, cải tiến kỹ thuật; đánh giá cán bộ bằng phẩm chất, năng lực và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ, khắc phục tư tưởng bình quân, cào bằng trong sử dụng nhân lực.

Thứ tư, gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường với đơn vị, giữa nghiên cứu khoa học với thực tiễn huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và xây dựng Quân đội. Chân lý “Học đi đôi với hành” cần được cụ thể hóa trong từng chương trình đào tạo, từng hoạt động nghiên cứu và từng nhiệm vụ công tác. Kết quả giáo dục phải được kiểm chứng bằng năng lực thực hiện nhiệm vụ của người học sau khi tốt nghiệp.

Thứ năm, xây dựng văn hóa học tập suốt đời trong toàn quân. Mỗi cán bộ, chiến sĩ phải chủ động tự học, tự nghiên cứu, không ngừng cập nhật tri thức mới, rèn luyện bản lĩnh và nâng cao trình độ chuyên môn. Trong môi trường quân sự hiện đại, ngừng học tập đồng nghĩa với nguy cơ tụt hậu về tư duy, kiến thức và năng lực hành động.

Ngọn lửa đạo học Thăng Long - Khát vọng xây dựng Quân đội hiện đại

950 năm đã trôi qua kể từ ngày Quốc Tử Giám được thành lập. Những mái ngói rêu phong, những tấm bia Tiến sĩ và không gian cổ kính của Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về một dân tộc biết quý trọng tri thức, tôn vinh người thầy và đặt niềm tin vào sức mạnh của nhân tài. Đó không chỉ là niềm tự hào của Thăng Long - Hà Nội, mà còn là tài sản tinh thần vô giá của toàn dân tộc Việt Nam.

Trong dòng chảy lịch sử ấy, Quân đội nhân dân Việt Nam có trách nhiệm tiếp nối và phát triển những giá trị tốt đẹp của nền Quốc học bằng chính sự nghiệp giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và xây dựng con người quân nhân cách mạng. Truyền thống trọng học, trọng tài, trọng đức phải trở thành động lực nội sinh để xây dựng đội ngũ cán bộ Quân đội vừa hồng, vừa chuyên; vừa có phẩm chất chính trị, đạo đức trong sáng, vừa có trình độ trí tuệ, năng lực chỉ huy và khả năng làm chủ khoa học, công nghệ hiện đại.

Nếu Quốc Tử Giám từng góp phần tạo dựng nền tảng trí tuệ cho quốc gia Đại Việt, thì hệ thống nhà trường Quân đội hôm nay phải góp phần xây dựng nền tảng tri thức, nhân lực và khoa học quân sự cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới. Từ Thăng Long nghìn năm văn hiến đến những học viện, nhà trường Quân đội hôm nay, ngọn lửa đạo học vẫn được tiếp nối bằng khát vọng học tập, sáng tạo và cống hiến. Đó cũng là sự gặp gỡ giữa truyền thống và hiện đại, giữa trí tuệ dân tộc với bản lĩnh người chiến sĩ cách mạng.

Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám, suy ngẫm về di sản đạo học của cha ông cũng chính là nhắc nhở mỗi cán bộ, giảng viên, học viên và chiến sĩ hôm nay về trách nhiệm học tập, rèn luyện, nâng cao trí tuệ, bản lĩnh và năng lực hành động. Bởi xây dựng Quân đội hiện đại không chỉ bắt đầu từ vũ khí, trang bị tiên tiến, mà trước hết phải bắt đầu từ con người có tri thức, có nhân cách, có bản lĩnh và khát vọng phụng sự Tổ quốc. Đó là con đường thiết thực nhất để phát huy di sản Quốc Tử Giám, bồi đắp sức mạnh trí tuệ Việt Nam và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đủ sức bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong mọi tình huống.