Phóng viên (PV): Là người có kinh nghiệm nhiều năm trong công tác ra đề thi, chấm thi môn Ngữ văn, thầy đánh giá thế nào về đề thi Ngữ văn trong kỳ thi THPT quốc gia năm nay?
PGS, TS Nguyễn Viết Chữ: Trước hết, tôi cho rằng, đề thi môn Ngữ văn năm nay là một đề thi tốt. Đây là một đề thi khá tròn trịa, trong một chỉnh thể thống nhất của cả hai phần, phần đọc hiểu và phần làm văn. Đề thi thống nhất trong việc đưa ra ý thức, vấn đề công dân đối với dân tộc. Triết lý nhân sinh rất thống nhất xuyên suốt trong cả hai phần mà đề thi nói đến.
Cách ra đề thi năm nay đã bám sát văn bản, từ văn bản vào nội dung khá hợp lý. Đồng thời, hàm lượng kiến thức trong đề ra là vừa sức với học sinh. Tất nhiên, có một vài câu hỏi tương đối khó đòi hỏi học sinh khá, giỏi mới có thể làm được. Từ đó tạo nên tính phân hóa rõ nét, góp phần phân loại học sinh thành hai tốp khá, giỏi và trung bình để lựa chọn các em học sinh đủ năng lực vào học ở bậc đại học.
Ở phần nội dung kiến thức liên quan đến đọc hiểu, các kiến thức đều quen thuộc trong nhà trường mà học sinh đã được học như: Các biện pháp tu từ, phương thức biểu đạt, nhận diện hình ảnh thơ... đều không gây khó cho học sinh.
Cái hay của đề thi năm nay ở chỗ đề thi đã bắt đầu chạm vào những tiếng nói đích thực của văn chương. Ví dụ như bài thơ "Tiếng Việt" của Lưu Quang Vũ, đây là bài thơ xứng đáng được đưa vào văn chương nhà trường, bởi cái hay, cái đẹp mà bài thơ đề cập. Đề thi còn được đánh giá hay ở chính phần làm văn với câu nghị luận xã hội. Vấn đề đưa ra tuy không mới, nhưng nó đã chạm được vào ý thức của mỗi công dân trước thời cuộc. Thí sinh khi giải mã có thuật ngữ “hèn nhát”, “dũng khí” đã có thể thấy được bản ngã cá nhân của mình. Ba-rem chấm điểm ở câu này chắc chắn cũng phải hết sức linh hoạt để có thể chấm hết được các ý của thí sinh khi mà đề thi đã khơi gợi cho công dân trẻ được nói lên và từ đó hình thành ý thức, bản lĩnh công dân trước thời cuộc.
Thí sinh tại cụm thi Trường Đại học Sư phạm Hà Nội sau khi hoàn thành bài thi Ngữ văn trong kỳ thi THPT quốc gia 2016 (sáng 2-7). Ảnh: TRẦN DUY
PV: Thầy nhìn nhận thế nào về xu thế ra đề thi Ngữ văn trong các cấp học hiện nay?
PGS, TS Nguyễn Viết Chữ: Văn chương chính là tấm gương phản chiếu cuộc sống. Chúng ta có thể thấy những năm gần đây, đề thi ở cấp trung học trở lên không còn quá nặng về tính kiến thức văn chương thuần túy mà đã mang tính xã hội, mang được hơi thở của cuộc sống. Hầu hết đề thi đã kích thích lớp trẻ biết nhận diện và đi đúng với quỹ đạo đích thực của công dân. Hướng ra đề này nên được phát huy để khi học sinh làm văn được nói ra những suy nghĩ, cảm nhận, trách nhiệm công dân trẻ của mình với xã hội, với thời cuộc.
Trong thực tế, có ba bản ngã của người công dân là bản ngã tự nhiên, bãn ngã chức vị và bản ngã ước mơ. Hiện nay, yếu tố mạng xã hội, các yếu tố bên ngoài tác động đến thanh thiếu niên không ít. Do vậy, việc giáo dục lý tưởng cũng cần được đưa vào đề thi. Và trách nhiệm của những người làm công tác giảng dạy môn Ngữ văn, những người ra đề thi Ngữ văn là phải làm được điều đó.
PV: Theo thầy, để có một đề thi Ngữ văn tốt và hay, người ra đề cần chú ý những khía cạnh nào?
PGS, TS Nguyễn Viết Chữ: Để ra một đề thi tốt và hay, theo tôi cần chú ý một số vấn đề sau:
Thứ nhất là về quan điểm giáo dục của người ra đề. Quan điểm hiện nay cần trao đổi nhiều, không nên có tư tưởng áp đặt cho học sinh. Bắt người không có khả năng lao động trí óc mà phải lao động trí óc thì khổ cho họ, đẩy họ vào những tình huống ngồi chỗ ngồi không phù hợp. Chính vì thế, kể cả chương trình và cách ra đề thi cũng cần có sự đổi mới. Cần phải bám sát với yêu cầu cuộc sống, với nhu cầu tiếp nhận và nhu cầu thể hiện ước vọng của học sinh. Đề thi cần gắn với các vấn đề xã hội. Bởi “Văn chương hợp vi thời nhi tác”. Sự sống còn của dân tộc phải gắn liền với trách nhiệm của công dân. Vì thế trong đề thi phải mang được các vấn đề, phản ánh hơi thở của cuộc sống đương đại và của xã hội thông qua các tác phẩm văn chương.
Hai là, khi ra đề cần chú ý tới hàm lượng kiến thức phải vừa sức với học sinh, vừa mang tính toàn diện, phổ quát, chuẩn kiến thức, lại vừa có tính phân hóa cao. Việc chọn ngữ liệu đưa vào đề thi cũng cần cẩn trọng, tránh sự nhầm lẫn... Đặc biệt, kể cả kiến thức và ngữ liệu mới nếu có đưa vào đề để phát huy tính sáng tạo của học sinh cũng không nên quá xa lạ, đồng thời phải bám sát theo trình độ nhận thức, mặt bằng chung năng lực của học sinh. Đối với đề thi ở bậc học THCS cần nhẹ nhàng và phù hợp với đối tượng học sinh, mang tính kiến thức nhiều hơn, tính giáo dục cần nhẹ nhàng hơn để phù hợp với tâm lý lứa tuổi các em. Còn bậc học THPT thì cần bám sát tính thời cuộc, đề thi cố gắng kích thích được các em biết trả lời những câu hỏi của thời cuộc đặt ra. Đề thi Ngữ văn cũng cần giúp các em có định hướng, có bản lĩnh trước các "độc tố" từ xã hội giao lưu, mở cửa hội nhập với thế giới.
Ba là, một phần không thể thiếu của quá trình ra đề là việc làm đáp án. Đáp án môn thi cần phải luôn mở, lường trước được sự sáng tạo của học trò để bảo đảm tính công bằng khi đánh giá, chấm điểm chính xác cho các em. Có như vậy mới góp phần tạo ra được một đề thi hay.
PV: Trân trọng cảm ơn thầy về cuộc trao đổi!
DUY VĂN (thực hiện)