Nghị quyết số 20 và khát vọng trở thành quốc gia biển mạnh - Bài 3: Chiều sâu của một quốc gia biển

Sự thống nhất của các thành tố cốt yếu

Phân tích kỹ điều này, PGS, TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh, một quốc gia biển mạnh không chỉ có cảng nước sâu, đội tàu hiện đại hay các dự án năng lượng ngoài khơi, mà còn phải có những cộng đồng cư dân biển sống an toàn, có tri thức, sinh kế bền vững, tự hào về bản sắc và ý thức sâu sắc trách nhiệm đối với chủ quyền Tổ quốc. Nói cách khác, sức mạnh quốc gia trên biển phải là sự thống nhất giữa sức mạnh kinh tế, năng lực quản trị, tiềm lực quốc phòng và chiều sâu văn hóa. Khi con người được đặt ở vị trí trung tâm, mục tiêu quốc gia biển mạnh mới thực sự có nền tảng bền vững.

Biển vừa là không gian sinh tồn của quốc gia, vừa là không gian giao lưu và hợp tác quốc tế. Dòng hải lưu, nguồn lợi thủy sản, ô nhiễm môi trường, tuyến hàng hải hay những thách thức an ninh phi truyền thống không dừng lại ở ranh giới một địa phương. Vì vậy, tư duy "mạnh ai nấy làm" trong quản lý biển sẽ dẫn đến chi phí cao, hiệu quả thấp và khó xử lý những tình huống phức tạp. Muốn có tiếng nói thống nhất phải bắt đầu từ một chiến lược quốc gia thống nhất, pháp luật minh bạch, dữ liệu chung và cơ chế điều phối đủ hiệu lực.

Ngư dân lao động trên vùng biển tỉnh Đắk Lắk. Ảnh: qdnd.vn

Theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, phải hình thành văn hóa phối hợp trong quản trị biển. Một quyết định về cảng biển có liên quan tới vận tải, công nghiệp, đô thị, môi trường, văn hóa và quốc phòng; một chương trình du lịch biển có liên quan đến giao thông, bảo tồn, an toàn và sinh kế. Do đó, chính quyền địa phương không thể chỉ nhìn lợi ích trong địa giới hành chính; các bộ, ngành cũng không thể chỉ tiếp cận theo chức năng riêng. Cần thiết lập những chương trình hợp tác liên vùng theo không gian sinh thái và chuỗi giá trị, cơ chế xử lý bất đồng và cơ chế phân chia lợi ích, chi phí hợp lý giữa các địa phương.

Ở bình diện quốc tế, nguyên tắc xuyên suốt phải là tôn trọng và thực thi luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982); kiên trì giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình; bảo vệ vững chắc chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán và lợi ích hợp pháp của Việt Nam; đồng thời mở rộng hợp tác khoa học, tìm kiếm cứu nạn, bảo tồn đa dạng sinh học, chống ô nhiễm và an toàn hàng hải. Sự kiên định về nguyên tắc và thái độ hợp tác có trách nhiệm không đối lập nhau, mà bổ sung cho nhau để tạo dựng uy tín quốc gia.

Vai trò thiết yếu của quản trị biển

Sức mạnh mềm của một quốc gia biển không chỉ được tạo nên bằng những lễ hội hay chiến dịch quảng bá. Nó còn đến từ chất lượng quản trị, uy tín tuân thủ pháp luật, khả năng đóng góp giải pháp cho các vấn đề chung của đại dương, cùng với những giá trị văn hóa đặc sắc. Khi một địa phương phát triển du lịch biển có trách nhiệm, một cộng đồng ngư dân gìn giữ môi trường, một doanh nghiệp thực hiện tốt chuẩn mực xanh hay một nhà khoa học Việt Nam tham gia dự án quốc tế có giá trị, đó đều là những hình ảnh làm tăng uy tín đất nước.

Văn hóa biển Việt Nam vì thế cần được giới thiệu ra thế giới qua di sản, điện ảnh, nghệ thuật, ẩm thực, du lịch, những câu chuyện đời sống của cư dân biển và cả những thực hành quản trị tốt. Khi chúng ta vừa bảo vệ được lợi ích của mình, vừa đóng góp có trách nhiệm cho lợi ích chung, hình ảnh Việt Nam sẽ được nhận diện là một quốc gia biển hòa bình, bản lĩnh, sáng tạo và đáng tin cậy.

Người dân phường Móng Cái 1, TP Quảng Ninh tham gia Lễ hội đình Trà Cổ năm 2026. Ảnh: THANH TÙNG

GS, TS Nguyễn Văn Kim, nguyên Phó hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), Phó chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, nhấn mạnh: “Nước ta được biết đến là một quốc gia biển. Với tư cách là một quốc gia biển, có thể khẳng định Việt Nam là một trong những dân tộc sớm có tư duy hướng biển và truyền thống kinh tế, văn hóa biển. Trong tâm thức của nhiều cộng đồng, biển là môi trường sống, không gian sinh tồn và giao lưu kinh tế, văn hóa chính yếu của Việt Nam”.

Theo GS, TS Nguyễn Văn Kim, văn hóa biển là hệ giá trị do các cộng đồng cư dân biển tạo nên, là di sản của các cư dân lấy việc thích ứng với môi trường kinh tế khai thác biển làm cơ sở chính yếu. Trong không gian biển, người dân đã lao động, sáng tạo, giao lưu văn hóa, phát triển nguồn tri thức và hình thành phong tục tập quán, niềm tin tôn giáo, thích ứng hài hòa với môi trường sống.

Trong nhận thức về vai trò, vị thế biển và văn hóa biển Việt Nam, cư dân biển Việt Nam từ cổ đại đến nay làm chủ không gian biển rộng lớn, có vị trí trọng yếu. Chúng ta nắm giữ một trong 2 tuyến chính của tuyến giao thương Đông Nam Á. Nhờ đó, lịch sử nước ta đã ghi nhận sự phát triển của nhiều thương cảng nổi tiếng như: Thương cảng Vân Đồn, Phố Hiến, Kỳ Ninh, Kỳ Anh, Hội An... 

Sự phát triển của các thương cảng không chỉ là biểu hiện của sự giao lưu kinh tế, mà còn phản ánh quá trình giao lưu văn hóa diễn ra sớm và mạnh mẽ. Trong Nghị quyết số 36-NQ/TW của Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Nghị quyết số 20, chúng ta đã nhiều lần khẳng định vai trò của văn hóa trong sự phát triển của kinh tế biển và bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo vệ chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Làng chài Mũi Né, phường Mũi Né, tỉnh Lâm Đồng. Ảnh: qdnd.vn

Thế nhưng, rõ ràng chúng ta đã từng dành mọi nguồn lực để phát triển biển nhưng chưa đạt được mục tiêu mong muốn. Giờ đây, chúng ta cần làm gì, cần ưu tiên những nguồn lực nào để biến Nghị quyết số 20 thành hiện thực? Tiến sĩ Trần Công Trục, nguyên Trưởng ban Biên giới Quốc gia, trả lời câu hỏi này: “Trước hết phải nâng cao nhận thức và đổi mới tư duy. Muốn hành động đúng thì phải có nhận thức đúng. Các vấn đề về biển đòi hỏi kiến thức tổng hợp về chính trị, pháp luật, quốc phòng, an ninh, kinh tế và nhiều lĩnh vực khác”.

Do đó, việc làm trước tiên là cần nâng cao nhận thức cho đội ngũ cán bộ quản lý, các lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ và người dân. Nghị quyết số 20 có ý nghĩa quan trọng, nhưng để phát huy giá trị, nghị quyết phải được hiểu đúng, thấm nhuần và nhận được sự đồng thuận trong quá trình triển khai. Muốn vậy, cần đầu tư đào tạo nguồn nhân lực, nhất là những người làm công tác quản lý, xây dựng chính sách và thực hiện nhiệm vụ liên quan đến biển, đảo.

Tiến sĩ Trần Công Trục cho rằng, kiến thức về biển, đảo và các tranh chấp pháp lý liên quan chưa được quan tâm đầy đủ trong một số nhà trường, chương trình đào tạo. Trong khi đó, để giải quyết những vấn đề phức tạp trên biển bằng biện pháp pháp lý, chúng ta cần đội ngũ chuyên gia, người làm luật có kiến thức sâu sắc và khả năng vận dụng pháp luật quốc tế. Đây là một trong những lĩnh vực cần được ưu tiên đầu tư.

Những cánh buồm đỏ thắm trên Vịnh Hạ Long gợi nhiều kỷ niệm. Ảnh: THANH TÙNG

Thứ hai, cần sớm hình thành cơ chế và cơ quan quản lý nhà nước thống nhất về biển, đảo, khắc phục tình trạng quản lý phân tán, thiếu phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương. Cơ quan này cần có đủ năng lực tham mưu cho Đảng, Nhà nước về các vấn đề kinh tế, quốc phòng, an ninh, tranh chấp và quản lý biển hiện đại. Đồng thời, cần theo dõi, quản lý các hoạt động theo từng khu vực không gian biển, bảo đảm những hoạt động đó phù hợp với pháp luật.

Thứ ba, cần đầu tư mạnh mẽ hơn cho khoa học, công nghệ và năng lực phát triển các ngành kinh tế biển. Hoạt động trên biển có những đặc thù khác với hoạt động trên đất liền, đòi hỏi trình độ khoa học, kỹ thuật cao và nguồn lực đầu tư phù hợp. Bên cạnh nguồn lực trong nước, Việt Nam cần tăng cường hợp tác, tranh thủ sự hỗ trợ của các quốc gia khác để nâng cao năng lực khoa học, công nghệ và phát triển kinh tế biển.

Vùng 4 Hải quân tặng quà động viên ngư dân yên tâm vươn khơi, bám biển cùng lực lượng chức năng bảo vệ chủ quyền biển, đảo Tổ quốc. Ảnh: qdnd.vn

Cùng câu hỏi như trên, PGS, TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, bước chuyển đổi tư duy là việc khó, bởi nó không chỉ liên quan đến nhận thức mà còn đụng tới thói quen quản lý, quyền lợi ngành, địa phương và cách phân bổ nguồn lực. Trước đây, chúng ta nhiều khi hỏi một vùng biển có thể khai thác được gì; tư duy quản trị mới đòi hỏi hiểu phải rộng hơn: Vùng biển ấy có chức năng gì trong tổng thể quốc gia, có sức chịu tải đến đâu, những lợi ích nào cần được dung hòa, tác động lâu dài đến con người và hệ sinh thái ra sao, ai phải chịu trách nhiệm khi một quyết định gây hệ lụy?

PGS, TS Bùi Hoài Sơn nói: “Cốt lõi của quản trị biển hiện đại là thống nhất mục tiêu, thống nhất dữ liệu và xác định rõ trách nhiệm. Trước hết phải có cơ chế điều phối liên ngành đủ thẩm quyền; mỗi bộ, ngành và địa phương có nhiệm vụ cụ thể nhưng không vận hành như những “ốc đảo” quản lý. Nghị quyết số 20 đã định hướng Chính phủ thống nhất quản lý, giao một cơ quan chủ trì điều phối hoạt động trên biển. Điểm quyết định là cơ quan điều phối phải có công cụ thực chất để xử lý chồng chéo, cảnh báo xung đột lợi ích và theo dõi kết quả đến cùng”.

Cán bộ, chiến sĩ Vùng Cảnh sát biển 2 tuyên truyền pháp luật cho ngư dân. Ảnh: NGUYỄN NAM TRUNG

Ngoài ra, các chuyên gia cũng nhất trí cho rằng, phải coi dữ liệu biển là hạ tầng chiến lược. Dữ liệu về tài nguyên, thủy văn, môi trường, cảng biển, tàu thuyền, ngư trường, các vùng bảo tồn và hoạt động kinh tế cần được chuẩn hóa, cập nhật và chia sẻ theo phân quyền, bảo đảm an ninh dữ liệu.

Một điều khác cũng hết sức quan trọng là phải biến chuyển đổi tư duy thành chuẩn mực hành động. Cán bộ cần được đào tạo về quản trị tích hợp, pháp luật biển, dữ liệu và quản trị rủi ro; doanh nghiệp phải tuân thủ chuẩn môi trường, công khai các nghĩa vụ; ngư dân phải được hướng dẫn cụ thể về vùng khai thác, truy xuất nguồn gốc, an toàn hành trình và bảo vệ nguồn lợi. Khi người dân được tham gia, được đối thoại, được tiếp cận thông tin và thấy lợi ích từ việc tuân thủ, việc đổi mới mới có gốc rễ xã hội.

(còn nữa)