Cuối năm 1944, chị Thoa của tôi cùng với một số nữ sinh ở Hà Nội tham gia rải truyền đơn kêu gọi ủng hộ Việt Minh; hoạt động bí mật để phổ biến tài liệu yêu nước và quyên góp tiền, gạo, thuốc men để gửi lên chiến khu. Tháng 1-1945, chị được kết nạp vào Đoàn Phụ nữ cứu quốc, rồi cùng nhóm bí mật tham gia các hoạt động mít tinh, biểu tình trong giai đoạn tiền khởi nghĩa. Chị còn tập võ, tập lăn, lê, bò toài, bắn súng để chiến đấu trong đội hình đội tự vệ.

Sinh thời, chị Thoa hay kể cho các em và con cháu về những ngày chị trốn gia đình tham gia cách mạng. Chuyện là, đầu tháng 8-1945, gần đến ngày Tổng khởi nghĩa, chị được lệnh rời gia đình đi tập trung cùng cả nhóm để sẵn sàng chiến đấu. Từ bé đến thời điểm ấy, chị tôi không sống xa nhà một đêm. Thực tế địa điểm mà chị cùng cả nhóm tập trung cũng chẳng ở đâu xa mà ngay phố Cửa Đông. Tại đây, các chị tập một số bài hát, như: "Tiến quân ca", "Du kích ca", "Diệt phát xít"... và đọc tài liệu của Việt Minh về tình hình khẩn cấp: Nhật đầu hàng Đồng minh, ta phải tranh thủ giành chính quyền.

Gia đình Giáo sư Dương Quảng Hàm, năm 1944 (trong ảnh: Bà Dương Thị Thoa đứng hàng sau, thứ ba, từ phải sang). Ảnh tư liệu gia đình 

Ngày 17-8-1945, nhóm bí mật của chị Thoa cùng một số nhóm khác được lệnh đi phá cuộc mít tinh của Tổng hội viên chức tại Quảng trường Nhà hát Lớn thành phố. Sau khi lá cờ đỏ sao vàng to bằng vài chiếc chiếu từ gác hai nhà hát được thả xuống và đại diện của Việt Minh lên cướp diễn đàn kêu gọi đồng bào khởi nghĩa, thì ở dưới, các nhóm hoạt động bắt đầu reo hò: "Ủng hộ Việt Minh!", "Mặt trận Việt Minh muôn năm!" và phất cờ đỏ sao vàng làm bằng giấy đã mang sẵn trong người. Sau đó, cuộc mít tinh trở thành những đoàn người tỏa ra khắp phố phường hò hét, hô khẩu hiệu đến khản cổ.

Ngày 19-8-1945, nhóm của chị Thoa được lệnh tham gia khởi nghĩa giành chính quyền. Cả nhóm đem theo cờ đỏ sao vàng và khẩu hiệu đến cuộc mít tinh ở Quảng trường Nhà hát Lớn thành phố. Chủ tịch đoàn tuyên bố giành chính quyền về tay nhân dân rồi phân công nam nữ thanh niên dự mít tinh chia thành các "cánh quân" đi chiếm lĩnh những cơ quan quan trọng của chính quyền tay sai do Nhật dựng lên. Nhóm của chị Thoa được chỉ định vào "cánh quân" chiếm lĩnh trại Bảo an binh.

Chị Thoa kể: Số phụ nữ mặc áo dài trắng lên đứng đầu giáp mặt với 2 tên lính Nhật gác ở cổng trại, tay lăm lăm 2 khẩu súng chĩa vào đoàn biểu tình. Chúng không dám bắn vì có bắn chết vài người thì cả đoàn cũng sẽ ào vào bắt chúng. Mọi người hò hét: “Mở cửa ra, hạ súng xuống! Nước Nhật đã thua trận rồi!”. Mấy tên lính Nhật rất bối rối, chưa biết nên làm gì vì chưa có lệnh cho chúng rút lui. Quần chúng cách mạng sôi sục thúc ép suốt gần 2 giờ thì bọn Nhật mới chịu mở cửa. Quân ta xông vào chiếm lĩnh trận địa, cử người canh gác. Lính bảo an hứa sẵn sàng ủng hộ cách mạng, giao súng đạn cho ta. Những ngày sau đó, các anh em nam giới bắt đầu tập luyện bắn súng, còn chị em được phân công nấu cơm. Chị Thoa lúc ở nhà chỉ quen nấu nồi nhỏ, bây giờ phải đánh vật với nồi cơm to tướng, củi lại to và ướt, nên cơm lúc sống, lúc khê. Mấy ngày sau, cả nhóm được lệnh trở về khu phố mình ở, làm công tác tuyên truyền chuẩn bị cho đồng bào tham gia buổi Lễ Độc lập ngày 2-9-1945.

Chị Thoa đã trốn nhà đi gần một tháng nên khi quay về rất lo lắng, sợ bị bố mẹ mắng. Nhưng vì bố mẹ tôi ủng hộ cách mạng, các anh chị đều tham gia hoạt động của các đoàn thể, nên không trách móc gì chị. Từ độ ấy, nếp sống của gia đình tôi cũng thay đổi nhiều, bữa cơm trước kia đông đủ cả bố mẹ và 8 người con, nay người ăn trước, người ăn sau vì công việc, vì nhiệm vụ cách mạng. 

Sáng 2-9-1945, khi đang hồi hộp chờ đợi Lễ Độc lập bắt đầu thì Ban tổ chức cử người đến chỗ đoàn phụ nữ Liên khu I, yêu cầu cử một người lên kéo cờ. Có lẽ vì lúc đó chị Thoa đứng ở ngoài hàng, dáng người "oai vệ", tay vác gậy gỗ, giữ trật tự cho đội ngũ chị em, khi chị em đi thì hô “một, hai” dõng dạc, nên chị được cử lên kéo cờ. Đó là may mắn đối với chị-một người con gái Thủ đô bình thường đã vinh dự được kéo cờ trong ngày Lễ Độc lập, trở thành một nhân chứng lịch sử. 

Những ngày sau, chính quyền về tay nhân dân, chị Thoa được giao làm Hội trưởng Hội Phụ nữ cứu quốc khu Hoàn Kiếm. Chị say sưa với các công việc: Tuyên truyền ủng hộ cuộc chiến đấu của đồng bào Nam Bộ; tiễn các chiến sĩ Nam tiến ở ga xe lửa Hàng Cỏ; vận động nhân dân tham gia bầu cử đại biểu Quốc hội, thực hiện "Tuần lễ vàng" và phong trào xóa nạn mù chữ, phong trào "Khỏe vì nước kiến thiết quốc gia", phong trào ca hát của phụ nữ; phụ trách thiếu nhi... Chị "ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng", đi từ sáng đến tối, nhưng bố mẹ tôi cũng không trách mắng gì. Lúc đó, cán bộ đoàn thể không có lương...

Tiếng súng Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, chị Thoa tham gia đội hình chiến đấu của Trung đoàn Thủ Đô. Tết Đinh Hợi 1947, Bác Hồ gửi bức thư cho Trung đoàn Thủ Đô: “Các em là đội cảm tử. Các em cảm tử để cho Tổ quốc quyết sinh. Các em là đại biểu cái tinh thần tự tôn tự lập của dân tộc ta mấy nghìn năm để lại...".  Chị Thoa đọc thư của Bác Hồ cho cán bộ, chiến sĩ nghe tại các ụ súng mà vừa đọc vừa khóc. Nhân dịp Tết cổ truyền của dân tộc, trong hoàn cảnh thiếu thốn, chẳng có quà gì cho bộ đội, chị Thoa cùng đồng đội nảy ra sáng kiến đi kiếm những ruy băng đỏ và vàng tết thành nơ, đến các vị trí chiến đấu gắn lên ngực tặng các chiến sĩ. Sau này, chị Thoa kể với cả gia đình tôi: Khi đến một đơn vị ở phố Hàng Thiếc, có một chiến sĩ vừa bị địch bắn chết. Lúc đó dù rất sợ, nhưng chị vẫn quyết định mở bó chiếu ra, gắn lên ngực người chiến sĩ vừa hy sinh một chiếc nơ đỏ.  

Sau trận đánh ở Đồng Xuân (ngày 14-2-1947), Trung đoàn Thủ Đô được lệnh rút lên chiến khu để bảo toàn lực lượng. Trong vòng vây trùng điệp của quân Pháp, ta đã tổ chức đưa hơn 1.200 người, trong đó có khoảng 200 phụ nữ và 100 thiếu niên ra vùng tự do... Với nhiệt tình cách mạng, tháng 4-1950, chị Thoa được đi dự Đại hội Phụ nữ toàn quốc, sau đó được điều trở về hoạt động bí mật trong nội thành Hà Nội đang bị Pháp chiếm đóng...

DƯƠNG TỰ MINH (*)

(*) Tác giả là con trai út của Giáo sư Dương Quảng Hàm

 

* Mời bạn đọc vào chuyên mục 80 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2-9 xem các tin, bài liên quan.