Người cao tuổi, người mắc bệnh: Tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, bệnh phổi mạn tính, người thường xuyên hút thuốc, uống rượu bia là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Giao mùa là một “điểm nhấn” nguy hiểm cho hệ tuần hoàn, nơi mà chỉ một thay đổi nhiệt độ, độ ẩm, áp suất nhỏ cũng có thể làm “bùng” một cơn đột quỵ, nếu cơ thể đã có sẵn các yếu tố nguy cơ.

Đột quỵ tăng khi giao mùa

Nhiều bệnh viện tại Hà Nội ghi nhận rõ ràng: Số bệnh nhân đột quỵ não tăng trong các đợt giao mùa, đặc biệt khi nhiệt độ thay đổi đột ngột, trời lạnh, ẩm, sương mù. Một số nghiên cứu cho thấy nguy cơ đột quỵ có thể tăng từ 10 đến 80% tùy mức độ cực đoan của thời tiết giao mùa. Người bệnh thường được đưa vào viện vào buổi sáng sớm hoặc khi thời tiết chuyển lạnh, sau một đợt mưa, hoặc khi có đợt không khí lạnh tăng cường.

Cơ chế bệnh sinh: Lạnh, ẩm, áp suất thay đổi và hệ tuần hoàn quá tải.

Nhiệt độ lạnh đột ngột: Khi nhiệt độ giảm nhanh, cơ thể phản ứng bằng cách co các mạch máu ngoại vi để giữ nhiệt cho các cơ quan trung tâm. Điều này làm tăng huyết áp đột ngột, gây vỡ các mạch máu nhỏ trong não dẫn đến đột quỵ xuất huyết, hoặc làm bong tróc mảng xơ vữa động mạch, gây tắc mạch máu não đột quỵ nhồi máu não.

Độ ẩm cao: Mồ hôi không bay hơi, tim phải bơm máu nhiều hơn để tản nhiệt, gây mệt tim, tăng áp lực lên thành mạch, làm máu đặc lại, dễ hình thành cục máu đông.

Biến động áp suất khí quyển: Khi áp suất khí quyển thay đổi mạnh, các mảng xơ vữa trên thành động mạch dễ mất ổn định, gây bong tróc, rơi vào dòng máu, làm tắc mạch máu não.

Các yếu tố nguy cơ “đẩy” người bệnh vào đột quỵ: Người từ 65 tuổi trở lên, đặc biệt có tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch, rung nhĩ. Người đã từng có cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) hoặc đã đặt stent động mạch vành, động mạch não. Người thường xuyên uống rượu, hút thuốc, béo phì, ít vận động, ăn nhiều muối, ít chất xơ. Trẻ nhỏ dưới 4 tuổi, do cơ chế điều nhiệt chưa hoàn thiện, dễ bị sốc nhiệt khi nhiệt độ thay đổi nhanh.

Một trẻ nhỏ bị đột quỵ được các bác sĩ Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 cấp cứu thành công. Ảnh: Bệnh viện cung cấp

3 thời điểm dễ đột quỵ trong mùa giao mùa

Sáng sớm (6-9 giờ): Khi vừa thức dậy, cơ thể chuyển từ trạng thái nghỉ sang hoạt động, huyết áp thường tăng mạnh. Nếu người bệnh ra khỏi giường quá nhanh, tiếp xúc với không khí lạnh, nguy cơ đột quỵ rất cao.

Đi vệ sinh ban đêm: Rời khỏi chăn ấm đi vào nhà vệ sinh ẩm, lạnh, không mặc đủ ấm, dễ gây co mạch đột ngột, huyết áp “vọt” lên.

Tắm rửa, đặc biệt ban đêm: Tắm nước quá lạnh, hoặc tắm vào lúc nhiệt độ đang thấp, dễ làm cơ thể sụt nhiệt, gây co mạch não, dễ dẫn đến đột quỵ.

Xử trí đúng khi gặp người nghi bị đột quỵ

Nên giữ người bệnh ở tư thế nằm nghiêng một góc 45 độ C, đầu hơi cao, để tránh sặc nếu nôn. Nới lỏng quần áo, giữ không khí thoáng nhưng kín gió, tránh để người bệnh bị lạnh thêm. Ghi chép thời điểm bắt đầu triệu chứng, loại thuốc đang dùng, bệnh nền (tăng huyết áp, đái tháo đường, rung nhĩ, stent...), để cung cấp cho đội cấp cứu.

Không tự ý cho uống thuốc hạ huyết áp, an cung ngưu hoàng hoàn, hay bất kỳ loại thuốc gì, vì có thể làm nặng thêm tình trạng, đặc biệt nếu là đột quỵ xuất huyết. Không cạo gió, châm cứu, xoa dầu nóng, vuốt huyệt vì sẽ làm mất thời gian, dễ nhiễm trùng, và không cứu được bệnh. Không cho người bệnh ăn, uống bất kỳ thứ gì, vì người bệnh có thể khó nuốt, dễ sặc.

Để hạn chế nguy cơ đột quỵ, trẻ em và người già nên tiêm vaccine đầy đủ: Cúm, phế cầu, sởi, thủy đậu... để giảm nguy cơ viêm nhiễm làm nặng thêm bệnh tim mạch, hô hấp. Người có tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch cần đo huyết áp, đường huyết thường xuyên tại nhà, tuân thủ đúng phác đồ điều trị, không tự ý ngưng thuốc khi trời lạnh hoặc ẩm.

Với người dân, đặc biệt là người cao tuổi, giao mùa là lúc cần sống “chậm”, ngủ đủ, uống đủ nước, ăn ít muối, đo huyết áp thường xuyên, luôn sẵn sàng số điện thoại 115 trong điện thoại - những hành động đơn giản nhưng có thể cứu sống chính bản thân và người thân trong gia đình.

Quy tắc BE FAST

Trong các tháng giao mùa, việc phổ biến kiến thức về đột quỵ cho cộng đồng là vô cùng quan trọng. Quy tắc BE FAST là công cụ đơn giản, dễ nhớ, giúp nhận diện đột quỵ trong những phút đầu tiên, từ đó đưa người bệnh đi cấp cứu kịp thời.

B (Balance - Thăng bằng): Đột nhiên mất thăng bằng, chóng mặt, đi loạng choạng, vấp ngã mà không có nguyên nhân rõ ràng.

E (Eyes - Mắt): Mất thị lực một bên mắt, nhìn mờ, nhìn đôi, như có một “màn sương” che phủ một bên mắt.

F (Face - Mặt): Một bên mặt bị xệ, không thể cười đều, miệng méo, nước mắt, nước bọt chảy ra một bên.

A (Arms - Tay): Một tay hoặc một chân yếu, tê, không thể nâng lên, hoặc khi nâng lên được rồi lại “rụng” xuống.

S (Speech - Lời nói): Nói ngọng, khó nói, lặp lại câu đơn giản không được, hoặc không hiểu lời nói của người khác.

T (Time - Thời gian): Nếu có bất kỳ một trong các dấu hiệu trên, cần gọi ngay 115 hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện có chuyên khoa đột quỵ càng sớm càng tốt. Mỗi phút trôi qua là nguy cơ di chứng, tàn phế hoặc tử vong tăng lên.