Làn điệu khèn bè đã gắn bó với nghệ nhân Lường Văn Chựa suốt cả cuộc đời. Ngay từ nhỏ, cậu bé Chựa được nghe trai bản thổi khèn bè hòa cùng điệu múa xòe tình tứ trong những lễ hội xuân. Đã là trai bản thì phải biết thổi khèn bè, say mê tiếng khèn của dân tộc mình, cậu tìm đến lớp người đi trước để xin học những làn điệu thân thuộc. Khi vào bộ đội, Lường Văn Chựa dùng tiếng khèn biểu diễn trong mỗi dịp sinh hoạt ở đơn vị. Không chỉ thổi khèn các làn điệu truyền thống, anh còn thể hiện nhiều ca khúc cách mạng bằng chính nhạc cụ của đồng bào mình. Tiếng khèn bè réo rắt, ngân vang, được đồng đội rất thích.

 Nghệ nhân Lường Văn Chựa (thứ 2, từ phải sang) trong một buổi truyền dạy khèn bè cho đồng bào dân tộc Thái (ảnh chụp trước ngày 27-4-2021).

Sau khi xuất ngũ, ông Chựa chuyển ngành công tác tại địa phương. Nhận thấy những làn điệu khèn bè là vốn quý của đồng bào Thái, nếu bị lãng quên thì rất đáng tiếc, chính vì vậy ông đã tích cực sưu tầm những làn điệu cổ cùng cách trình diễn. Theo ông Chựa, muốn thổi được khèn trước hết phải hiểu về cấu tạo của nó. Khèn là một nhạc cụ được làm từ những ống nứa loại nhỏ, mỏng, ít mấu. Mỗi chiếc khèn có 14 ống nứa chia làm hai bè gồm 7 đôi kết lại với nhau theo hình bậc thang. Nhìn chiếc khèn như một bè nứa, chính vì thế nhạc cụ này được gọi là khèn bè. Bầu khèn làm bằng gỗ, một đầu bịt kín bằng sáp ong, một đầu để thổi. Bộ phận quan trọng nhất là lưỡi khèn làm bằng đồng sẽ quyết định đến chất lượng âm thanh. Người thổi phải biết thẩm âm để điều chỉnh cho phù hợp với giai điệu.

Nghệ nhân Lường Văn Chựa cho biết: “Khèn bè có nhiều làn điệu, có thể diễn tả được các bài hát dân ca, làm nhạc nền cho điệu múa xòe hay đệm theo các ca khúc sáng tác mới. Khèn bè còn là lời nói tâm tình gắn với mọi sinh hoạt của đồng bào. Trai gái giao duyên thì thổi khèn thay cho lời gọi người yêu. Khi sinh hoạt tập thể, tiếng khèn cất lên để mời mọi người bước vào vòng xòe tăng tình đoàn kết, gắn kết cộng đồng. Mỗi dịp lễ, tết, về nhà mới, mừng đám cưới, khèn lại được cất lên cùng tiếng sáo, trống, chiêng rộn ràng”.

Làn điệu khèn bè rất sinh động phản ánh tâm tư tình cảm của đồng bào Thái. Với mong muốn gìn giữ làn điệu khèn bè, ông đã tích cực truyền dạy cho thanh niên trong bản và những địa phương xung quanh. Những lớp học nhạc cụ truyền thống được mở ra, ông đến từng điểm hướng dẫn kỹ thuật thổi khèn. Đặc biệt, khi huyện Yên Châu chủ trương bảo tồn khèn bè, nghệ nhân Lường Văn Chựa được mời làm Nhóm trưởng Nhóm bảo tồn văn hóa huyện Yên Châu để trực tiếp truyền dạy cho đồng bào trong huyện. Với nhiều việc làm hiệu quả, nghệ nhân Lường Văn Chựa đã và đang góp phần gìn giữ, đưa làn điệu khèn bè ngày càng thấm sâu vào đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc Thái ở Yên Châu.

Bài và ảnh: ĐỨC NAM