Vừa qua dư luận xôn xao về vụ “xẻ thịt” cây thông đỏ quý hiếm trên cao nguyên Lâm Đồng. Nơi các cây thông đỏ bị chặt trộm là vùng Núi Voi xã Hiệp Thạnh, huyện Đức Trọng, thuộc Tiểu khu 268. Nhà chức trách đã xác định được danh tính những tên lâm tặc, còn ai nữa tiếp tay hiện đang được làm rõ. Điều đặc biệt nghiêm trọng là họ đã chặt phá rừng, xẻ gỗ công khai ban ngày.

Vấn đề đặt ra ở đây là cây thông đỏ quý hiếm đến mức nào, ai chịu trách nhiệm bảo vệ, bảo tồn và giải pháp nào cần được áp dụng hay chỉ gióng lên các hồi chuông cảnh báo là đủ để lâm tặc sợ hãi rồi... để đấy.

Ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XX nhà thực vật Pháp Lecomte đã công bố đầu tiên về tác dụng của cây thông đỏ, sau đó nhiều nghiên cứu phát hiện tiếp theo như Nguyễn Tích, Trần Hợp (1971) Viện Điều tra quy hoạch rừng, Viện Sinh thái và tài nguyên sinh vật các năm 1970, 1971, 1980, 1985... Gần đây nhất, các tác giả Nguyễn Hoàng Nghĩa (2004), Nguyễn Đình Thắng, Phạm Văn Thái (2007), Nguyễn Tập (2007) đã công bố hoặc dẫn các thông tin về loài này.

Đây là loài cây gỗ lớn, cổ xưa theo hệ thống tiến hóa, mọc thành cụm rải rác khó tái sinh tự nhiên. Tại Việt Nam, thông đỏ mọc ở Khánh Hòa, Ninh Thuận và Lâm Đồng, trong đó có phân biệt 2 loài, lá dài và lá ngắn. Loài này còn có tên gọi khác là Sam. Trong Danh lục các loài thực vật Việt Nam (CRES, 2001) còn gọi tên là Thanh tùng và Thông đỏ nam. Tên khoa học là Taxus wallichiana Zucc, họ Taxaccae.

Rừng thông đỏ (ảnh internet)

Công dụng quan trọng nhất được nhắc đến là từ lá thông đỏ chiết xuất được chất DBIII (10-Deacety Baccatin III) để tạo ra chất Taxol là thuốc chữa ung thư (theo thông báo của Government of India, 1993). Tác giả Nguyễn Hoàng Nghĩa (2004) còn thông báo đã chiết xuất tại Đại học khoa học TP Hồ Chí Minh từ 22 mẫu lá thu hái tại Lâm Đồng (Núi Voi, Xuân Thọ, Hồ Tiên) đạt tỷ lệ rất cao, từ 0,006-0,015%, tức là tỷ lệ chiết xuất lá thông đỏ Đà Lạt cao gấp 4 lần so với thông đỏ ở Mỹ và 100 lần so với thông đỏ Mê-hi-cô.

Trở lại việc lâm tặc chặt phá thông đỏ ở Núi Voi (Đức Trọng, Lâm Đồng). Đây không phải lần đầu và rõ ràng là vì mục đích lấy gỗ xẻ để đóng các loại đồ mộc chứ không để chữa ung thư. Khu rừng Núi Voi thuộc Ban quản lý rừng phòng hộ Hiệp Thạnh, thật trớ trêu khi sự việc đã xảy ra chính ông Phó ban quản lý rừng Nguyễn Hồng Tam lại không hề biết đó là loài nguy cấp cần bảo vệ và trong hồ sơ giao rừng cũng không có nhiệm vụ bảo vệ loài này. Đây chính là kẽ hở thứ nhất, chủ rừng mà cũng không biết rõ giá trị và trách nhiệm bảo vệ, chứ chưa nói gì tới phương án, kế hoạch, kinh phí, phương tiện thực thi nhiệm vụ.

Cơ cấu tổ chức của ta hiện nay quy định rừng đặc dụng là rừng bảo tồn, vì vậy chủ rừng phòng hộ và chủ rừng sản xuất không được giao trách nhiệm bảo tồn, đây là kẽ hở thứ hai. Ta dễ thấy với 2 triệu héc-ta rừng đặc dụng chỉ chiếm 14% tổng diện tích rừng cả nước, ở đó không đủ mặt các hệ sinh thái rừng, càng không đủ các loài quý hiếm cần bảo tồn, mà các loài này còn rải rác trong số 86% diện tích rừng còn lại là rừng sản xuất và rừng phòng hộ. Tổ chức quản trị rừng quốc tế (FSC) đề xuất 10 nguyên tắc quản lý rừng bền vững, trong đó nguyên tắc thứ 9 là “duy trì các khu rừng có giá trị bảo tồn cao” nghĩa là chủ rừng sản xuất và chủ rừng phòng hộ (có khai thác lâm sản) phải khảo sát và khoanh lại các diện tích đang có các loài mà nhà nước cần bảo tồn, để có kế hoạch, kinh phí, giải pháp bảo vệ, bảo tồn thì mới được công nhận là đã được quản lý bền vững. Vì thế, chủ rừng sản xuất và chủ rừng phòng hộ cần khoanh giữ các diện tích “có giá trị bảo tồn cao” để được hướng dẫn và hỗ trợ công tác bảo tồn. Cũng theo quy chế của FSC thì khu “có giá trị bảo tồn cao” cần có một trong các tiêu chí là: Tập trung các loài thuộc đa dạng sinh học cấp quốc tế, quốc gia, đặc hữu; Có cảnh quan đẹp trong phạm vi của chủ rừng hoặc liên chủ rừng; Có hệ sinh thái quý, nguy cơ tuyệt chủng; Có chức năng quan trọng về môi trường như phòng hộ, chống xói mòn và đáp ứng nhu cầu của cộng đồng địa phương về văn hoá, tín ngưỡng, kinh tế. Đây cũng là kẽ hở thứ ba mà trong luật và trong chiến lược Lâm nghiệp quốc gia 2006-2020 cần quy định thêm trách nhiệm cho chủ quản lý các khu rừng phòng hộ hoặc rừng sản xuất và có cơ chế để nhà nước hỗ trợ chủ rừng thực hiện.

Rõ ràng, sự việc lâm tặc ngang nhiên chặt trộm những cây thông đỏ cuối cùng ở nước ta, nhiều kẽ hở trong việc bảo vệ, bảo tồn, phát triển đã lộ ra. Một mặt cần nghiêm trị những kẻ vi phạm pháp luật, cần khẩn trương chấn chỉnh và khỏa lấp những kẽ hở đó. Có như vậy mới hy vọng không còn để xảy ra những vụ việc tương tự tàn phá thiên nhiên, nguồn tài nguyên quý hiếm của đất nước.

GS-TSKH Nguyễn Ngọc Lung (Viện Quản lý rừng bền vững)