Ứng dụng công nghệ vào công tác tìm kiếm, quy tập

“Đọc” thông tin trong lòng đất

Thời gian gần đây, tại nhiều khu vực nghi có mộ liệt sĩ ở Quảng Trị và thành phố Huế, các tổ công tác khẩn trương triển khai thiết bị ra-đa xuyên đất để khảo sát thực địa. Trên các khu vực nghi vấn, lực lượng làm nhiệm vụ phối hợp với cán bộ kỹ thuật triển khai thiết bị ra-đa xuyên đất, từng bước rà quét, phân tích dữ liệu để xác định những vị trí có dấu hiệu bất thường dưới lòng đất. Mỗi đường quét được thực hiện tỉ mỉ, theo đúng tọa độ đã xác định từ hồ sơ, sơ đồ chiến đấu và lời kể của nhân chứng. Trên màn hình máy tính đặt cạnh hiện trường, những tín hiệu phản xạ từ lòng đất liên tục hiện lên. Mỗi điểm có dấu hiệu bất thường đều được đội ngũ kỹ thuật dừng lại phân tích, đánh dấu và đối chiếu với các nguồn thông tin lịch sử.

Các lực lượng sử dụng thiết bị ra-đa xuyên đất khảo sát, dò tìm thông tin liệt sĩ tại phường Phú Xuân, thành phố Huế. Ảnh: TRẦN DŨNG

Thời gian qua, Sư đoàn 968, Quân khu 4 đã triển khai nhiều biện pháp tuyên truyền tới các tổ chức, cá nhân, phối hợp với cơ quan báo chí Trung ương, địa phương và trên các trang mạng để tuyên truyền "Thư ngỏ về mộ liệt sĩ” với việc lập mã QR thông tin, số điện thoại liên hệ của Đội Quy tập Sư đoàn; trực tiếp xuống các xã, thôn nắm thông tin và số lượng liệt sĩ trên địa bàn để nghiên cứu, đối chiếu số liệu. Đại tá Nguyễn Chính Triều, Phó chính ủy Sư đoàn 968 cho biết, ngoài việc thu thập thông tin, Sư đoàn đã chủ động báo cáo với Quân khu, phối hợp với Đội ra-đa xuyên đất thuộc Viện Thiết kế, Tổng cục Hậu cần-Kỹ thuật tổ chức kiểm tra, khảo sát hai vị trí nghi có mộ liệt sĩ tại khu vực thôn Tân Thành, xã Cam Lộ và thôn An Nha, xã Cồn Tiên, tỉnh Quảng Trị. Từ khi phát động Chiến dịch 500 ngày đêm đến nay, Sư đoàn 968 đã tiếp nhận, khảo sát 20 nguồn tin về mộ liệt sĩ trên 4 địa bàn được giao phụ trách, gồm 5 thông tin về mộ tập thể và 15 thông tin về mộ lẻ.

Đáng chú ý, trong số các nguồn tin về mộ tập thể, có một thông tin do nhân chứng cung cấp, cho rằng khu vực này có 283 liệt sĩ được chôn cất. Nguồn tin được hình thành trên cơ sở lời kể và chỉ dẫn của 4 người trước đây thuộc ngụy quân Sài Gòn cùng hai người dân từng tham gia rà phế liệu tại thực địa. Qua nghiên cứu tài liệu lịch sử, Sư đoàn 968 xác định thông tin này có liên quan đến trận đánh vào căn cứ Cồn Tiên từ hướng Đông lúc rạng sáng 8-5-1967 của Đại đội Đặc công Vĩnh Linh phối thuộc Tiểu đoàn Đặc công 31, Mặt trận B5 và Trung đoàn 812, Sư đoàn 324, kéo dài hơn 3 giờ đồng hồ. Sau khi kết thúc trận đánh, thi thể 283 liệt sĩ, trong đó có 12 nữ, được chôn ở hai đường hào (dài 60m, rộng 2-2,5m, sâu 2-2,5m). Vị trí chôn cất này là bãi trực thăng dã chiến, gần đó có một chiếc xe tăng cháy. Qua nghiên cứu các tài liệu, chứng cứ liên quan, Sư đoàn 968 nhận thấy thông tin về mộ tập thể này tại căn cứ Cồn Tiên là có cơ sở. Tuy nhiên, do địa hình thay đổi, một số vật chuẩn không còn, nhân chứng chỉ nhớ được hướng nên phạm vi khoanh vùng rộng, khó khăn cho việc tổ chức tìm kiếm. Sư đoàn 968 đã đề nghị Ban chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Quảng Trị quan tâm, hỗ trợ thiết bị ra-đa xuyên đất để tổ chức tìm kiếm thời gian tới.

Các lực lượng sử dụng thiết bị ra-đa xuyên đất để khảo sát, dò tìm hài cốt liệt sĩ tại tỉnh Quảng Trị. Ảnh: THANH HẢI

Qua quá trình sử dụng thiết bị ra-đa xuyên đất, Thượng tá Lê Quang Thắng, Phó chủ nhiệm Chính trị Bộ CHQS tỉnh Quảng Trị cho biết, thiết bị này có thể khảo sát ở độ sâu khoảng 4-6m, ghi nhận các tín hiệu phản xạ từ những lớp đất có sự khác biệt về cấu trúc hoặc các vùng địa chất từng bị xáo trộn. Ra-đa xuyên đất không thể xác định trực tiếp vị trí hài cốt liệt sĩ mà chỉ phát hiện những biến đổi trong cấu trúc địa chất. Tuy nhiên, khi kết hợp với hồ sơ lưu trữ, tài liệu lịch sử, sơ đồ chiến đấu và lời kể của nhân chứng, thiết bị giúp thu hẹp đáng kể phạm vi tìm kiếm, giảm khối lượng đào tìm, tiết kiệm thời gian và nhân lực. Hiệu quả của ra-đa phụ thuộc nhiều vào điều kiện địa hình. Những khu vực tương đối bằng phẳng sẽ cho kết quả tốt hơn, trong khi địa hình gồ ghề hoặc nhiều vật cản có thể ảnh hưởng đến chất lượng tín hiệu. Vì vậy, công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ, còn việc xác định vị trí vẫn cần sự đối chiếu, kiểm chứng từ nhiều nguồn thông tin. Thượng tá Lê Quang Thắng cũng bày tỏ mong muốn Ban chỉ đạo Quốc gia nghiên cứu, đầu tư các thiết bị hiện đại hơn nhằm nâng cao hiệu quả công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Nếu trong tương lai có những công nghệ tiên tiến có khả năng nhận diện trực tiếp dấu vết sinh học liên quan đến hài cốt như xương, răng..., việc xác định vị trí sẽ chính xác hơn, góp phần rút ngắn thời gian tìm kiếm và nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ.

Tại hội nghị tổng kết công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ mùa khô năm 2025-2026, Thiếu tướng Lê Văn Trung, Phó chính ủy Quân khu 4 thông tin, hiện nay, Quân khu đang tăng cường lực lượng, phương tiện, đặc biệt là phối hợp với các doanh nghiệp đầu tư máy ra-đa xuyên đất cho các đội quy tập nhằm nâng cao hiệu quả tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. 

Kết nối ký ức chiến trường bằng công nghệ 

Tại tỉnh Quảng Trị và thành phố Huế, công tác tuyên truyền cũng được triển khai đến cơ sở. Ngoài việc công khai số điện thoại tiếp nhận thông tin, phát tờ rơi, gặp gỡ nhân chứng, các bộ CHQS tỉnh, thành phố còn phối hợp với các doanh nghiệp viễn thông gửi tin nhắn “brandname” (tin nhắn thương hiệu) tới từng người dân đề nghị cung cấp thông tin về mộ liệt sĩ chưa được quy tập. Người dân ở xã Cửa Việt, tỉnh Quảng Trị cho biết, sau khi Báo Quân đội nhân dân đăng vệt bài điều tra, phản ánh trên địa bàn có khả năng còn nhiều hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy, họ đã nhận được tin nhắn của Bộ CHQS tỉnh Quảng Trị với nội dung đề nghị "cung cấp thông tin về mộ liệt sĩ chưa được quy tập vào nghĩa trang về ban CHQS xã, phường gần nhất để tổ chức cất bốc theo đúng quy định". Thành phố Huế cũng phát động đợt cao điểm vận động toàn dân cung cấp thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ trong tháng 8; chủ động kết nối với các tổ chức cựu binh Mỹ để khai thác tài liệu liên quan đến quân nhân Việt Nam hy sinh, mất tin, mất tích. Qua đó, thành phố đã tiếp nhận 33 nguồn tin, trong đó có 7 thông tin về mộ tập thể, dự kiến liên quan đến khoảng 310-358 liệt sĩ.

Các lực lượng lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương (Nghệ An). Ảnh: HOA LÊ

Cùng với thiết bị hiện đại, Chiến dịch 500 ngày đêm còn ghi nhận nhiều cách làm sáng tạo trong huy động nguồn thông tin. Để nâng cao hiệu quả tiếp nhận và trao đổi thông tin, Hội Cựu chiến binh tỉnh Quảng Trị đã xây dựng các nhóm Zalo chuyên phục vụ nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ; đồng thời khai thác hiệu quả các trang thông tin điện tử và mạng xã hội để tuyên truyền, kết nối, chỉ đạo và tiếp nhận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ. Thực tế cho thấy, thông qua mạng lưới hội viên và các kênh kết nối này, Hội đã tiếp nhận hàng trăm nguồn tin có giá trị do cựu chiến binh từng tham gia chiến đấu hoặc các nhân chứng được hội viên giới thiệu, kết nối cung cấp. Hiện nay, Hội đang phối hợp với các cơ quan chức năng tiếp tục xác minh nhiều nguồn tin quan trọng, như thông tin về 7 mộ chiến sĩ hy sinh tháng 10-1979 tại Bản Huội Xài, Pắc Ka Định (tỉnh Bolykhamxay, Lào); 5 mộ liệt sĩ tại xã Quảng Ninh; 8 vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ phân tán tại các xã: Tuyên Lâm, Hoàn Lão, Phong Nha, Cửa Việt, Khe Sanh; cùng nhiều sơ đồ mộ chí do cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ cung cấp đang được nghiên cứu, đối chiếu.

Đáng chú ý, Hội cũng đã tiếp nhận nguồn tin do cựu binh Mỹ Louis Pepi cung cấp về một khu mộ tập thể của bộ đội Việt Nam hy sinh trong đêm 12-11-1969 tại khu vực núi Hồ Khê-Đá Bạc, xã Hiếu Giang, tỉnh Quảng Trị. Đây là nguồn thông tin có giá trị, đang được các cơ quan chức năng tiếp tục khảo sát, xác minh để phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Đồng chí Hoàng Xuân Vĩnh, Phó chủ tịch Hội Cựu chiến binh tỉnh Quảng Trị chia sẻ: “Mới đây, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Khe Sanh gọi điện thông báo trong khuôn viên của một hộ dân có 3 vị trí liên quan đến mộ liệt sĩ. Trong đó, thân nhân đã di chuyển một hài cốt về quê an táng; một ngôi mộ hiện gia đình vẫn hương khói, thờ cúng hằng năm; vị trí còn lại vẫn còn dấu vết. Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, Hội Cựu chiến binh xã khẩn trương phối hợp xác minh, đồng thời báo cáo cơ quan quân sự địa phương để khoanh vùng, tổ chức tìm kiếm, quy tập theo quy định. Thông qua mạng lưới hội viên và các kênh tiếp nhận thông tin, chúng tôi đã thu thập được nhiều nguồn tin quý, góp phần phục vụ hiệu quả công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ”.

Trên địa bàn Quân khu 4 hiện còn hơn 35.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin, trong đó Thanh Hóa còn 2.933 mộ, Nghệ An 2.259 mộ, Hà Tĩnh 774 mộ, Quảng Trị 22.447 mộ, Huế 7.283 mộ. Các lực lượng đang khẩn trương lấy mẫu sinh phẩm để giám định ADN. Tuy nhiên, nhiều hài cốt đã phân hủy sau thời gian dài nên không còn đủ điều kiện lấy mẫu. Theo bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú, Trung tâm Pháp y tỉnh Nghệ An, mẫu ưu tiên là răng còn nguyên chân hoặc xương dài để giải trình tự gene. Những mẫu xương quá nhỏ hoặc phân hủy nặng chưa thể phân tích bằng công nghệ hiện nay vẫn được lưu giữ, chờ điều kiện khoa học phát triển để tiếp tục xác định danh tính liệt sĩ.

Mới đây, trong quá trình lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương (Nghệ An), nơi có 1.309 phần mộ liệt sĩ chưa rõ thông tin, Đội Quy tập, Bộ CHQS tỉnh Nghệ An đã phát hiện một mảnh nhôm và phiếu thông tin của liệt sĩ Đinh Xuân Tình (sinh năm 1936, hy sinh ngày 6-2-1970). Theo phiếu lưu trong phần mộ, hài cốt liệt sĩ được quy tập từ nghĩa trang Đông Nam Na Xà Là, Mường Pẹt (tỉnh Xiangkhouang, Lào) ngày 6-12-2012. Từ các hiện vật và dữ liệu lưu trữ về thông tin liệt sĩ, Đội Quy tập xác minh liệt sĩ quê xã Võ Miếu, tỉnh Phú Thọ. Đối chiếu với các thông tin từ ông Đinh Xuân Lượng, con trai liệt sĩ, kết quả trùng khớp. Hiện mẫu sinh phẩm của liệt sĩ và thân nhân đã được chuyển đến Viện Pháp y Quân đội để giám định ADN.

Từ những lá thư ngỏ tích hợp mã QR, các nhóm Zalo của cựu chiến binh, cơ sở dữ liệu điện tử, gửi tin nhắn tới từng người dân đến việc ứng dụng ra-đa xuyên đất trên thực địa cho thấy công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ ở Quân khu 4 đang từng bước được hiện đại hóa. Công nghệ không thay thế con người nhưng đang trở thành "cánh tay nối dài", giúp kết nối những mảnh ghép lịch sử còn dang dở, hỗ trợ kiểm chứng nguồn tin và nâng cao hiệu quả tìm kiếm.