Cuộc trở về sau 58 năm và những điều lịch sử nhắc chúng ta

Có những sự kiện không cần đến lời bình luận lớn lao vẫn đủ sức lay động lòng người. Hình ảnh những đoàn người lặng lẽ cầm hoa trắng tiễn đưa 731 liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng là một sự kiện như thế. Giữa nhịp sống sôi động của Thành phố Hồ Chí Minh, dòng người hôm nay đã dành thời gian dừng lại, cúi đầu và nhớ về những con người từng ra trận khi tuổi đời còn rất trẻ. Từ một khoảng đất âm thầm lưu giữ dấu tích chiến tranh, các liệt sĩ được đưa về nơi an nghỉ trang nghiêm. Sau gần 60 năm, dường như lịch sử lại cất tiếng, không phải bằng âm thanh của súng đạn, mà bằng sự lặng im của lòng biết ơn.

Theo thông tin công bố tại lễ truy điệu, từ ngày 23-6 đến ngày 5-10-2026, Đội K74 và các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập 731 hài cốt liệt sĩ tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng. Đằng sau kết quả ấy là nhiều tháng khảo sát, đối chiếu tư liệu, lắng nghe nhân chứng, ứng dụng thiết bị và kiên nhẫn làm việc trong từng lớp đất. Con số 731 có ý nghĩa lịch sử lớn lao, nhưng trong tận cùng cảm xúc, chúng ta cần nhìn thấy 731 số phận, 731 cuộc đời từng có quê hương, gia đình, ước mơ và những dự định bình dị. Mỗi người ra đi để lại một khoảng trống mà thời gian không thể tự mình lấp đầy.

Hãy thử hình dung những người lính trẻ của mùa Xuân Mậu Thân 1968. Trước lúc lên đường, có thể ai đó vừa rời mái trường, ai đó còn chưa kịp nói hết một lời hẹn ước, ai đó mang theo chiếc khăn của mẹ hay một lá thư chưa gửi. Họ có những niềm vui và nỗi lo rất đời thường, nhưng khi Tổ quốc cần, đã đặt vận mệnh dân tộc cao hơn hạnh phúc riêng. Sự hy sinh vì thế không phải một khái niệm trừu tượng chỉ tồn tại trong sách sử. Đó là sự đánh đổi có thật: Những năm tháng không được sống, những cuộc đoàn viên không bao giờ thành hiện thực, những người mẹ mòn mỏi đợi con qua nhiều mùa tóc bạc.

Điều làm nên chiều sâu nhân văn của lễ truy điệu không chỉ là sự trang nghiêm của nghi thức, mà là sự gặp gỡ giữa nhiều thế hệ. Có những cựu chiến binh đã đi qua chiến tranh bằng chính cuộc đời mình; có những người trung niên biết cuộc chiến qua câu chuyện gia đình; có những thanh niên, học sinh sinh ra trong hòa bình và chỉ nhìn thấy chiến tranh qua trang sách, phim tư liệu. Họ cùng đứng trước anh linh các liệt sĩ, để hiểu rằng độc lập không tự nhiên có, hòa bình không phải món quà từ trên trời rơi xuống, và tương lai không thể được dựng xây bằng sự lãng quên quá khứ.

Chúng ta thường nói lịch sử dân tộc là lịch sử của lòng yêu nước. Điều đó đúng, nhưng còn phải nói thêm: Lịch sử ấy được gìn giữ bởi khả năng biết ơn. Một quốc gia trưởng thành không chỉ đo bằng những con số tăng trưởng, những công trình hiện đại hay vị thế quốc tế, mà còn bằng cách quốc gia ấy đối xử với ký ức, với những người đã hy sinh để mình có ngày hôm nay. Cúi đầu trước liệt sĩ không phải để bị giữ lại trong quá khứ. Trái lại, đó là cách để bước về phía trước với một nền tảng đạo đức vững vàng và ý thức rõ hơn về giá trị của hòa bình.

Thủ tướng Lê Minh Hưng và nguyên Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đưa quách hài cốt liệt sĩ đến vị trí an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ TP Hồ Chí Minh, sáng 14-10. Ảnh: qdnd.vn

Tri ân phải trở thành hành động, thành trách nhiệm đến cùng

Từ sự kiện ở Công viên Lê Thị Riêng, có thể thấy một điểm gặp gỡ rất rõ giữa tình cảm của nhân dân với quyết tâm chính trị của Đảng, Nhà nước: Không để những người đã hy sinh bị bỏ lại trong quên lãng. Ngày 6-7-2026, tại lễ triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ ở chính địa điểm này, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh: “Bằng mọi giá, chúng ta phải nỗ lực, quyết tâm cao nhất”. Đó không chỉ là yêu cầu đối với một công việc chuyên môn, mà còn là thái độ của một đất nước trước món nợ thiêng liêng với những người đã ngã xuống. Ngày 14-10, Thủ tướng tiếp tục hiện diện tại lễ truy điệu, cùng các đại biểu thành kính tiễn đưa các liệt sĩ.

Ngày 17-7-2026, khi thăm các lực lượng tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định: “Lịch sử được viết bằng sự hy sinh, bằng những chiến công”. Từ đó, đồng chí nhấn mạnh việc ghi nhớ, tri ân phải được tiếp nối qua các thế hệ, đồng thời chỉ đạo mở rộng rà soát các địa điểm có thể còn hài cốt liệt sĩ, phát huy ứng dụng khoa học, công nghệ và hợp tác quốc tế. Hai thông điệp gặp nhau ở một điểm cốt lõi: Lòng biết ơn chỉ thực sự sâu sắc khi trở thành quyết tâm hành động, được thể hiện bằng việc cụ thể, bằng trách nhiệm đến cùng và bằng kết quả có thể kiểm chứng.

Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, hướng tới 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, thể hiện một cách tiếp cận đáng chú ý: Tập trung nguồn lực, xác định mục tiêu rõ, gắn trách nhiệm từng cấp, từng ngành và đo kết quả bằng những cuộc trở về có thật. Tính đến ngày 13-10-2026, chiến dịch đã tìm kiếm, quy tập được 3.611 hài cốt liệt sĩ theo số liệu công bố của cơ quan chức năng. Điều quan trọng không chỉ là số lượng, mà là cách tổ chức phối hợp giữa quân đội, các cơ quan quản lý, đội ngũ khoa học, các nhân chứng và cộng đồng; giữa ký ức con người với hồ sơ lưu trữ và công nghệ hiện đại.

Trong công việc ấy, Quân đội nhân dân Việt Nam tiếp tục khẳng định phẩm chất cao đẹp của Bộ đội Cụ Hồ. Nếu các thế hệ cha anh từng hành quân để chiến đấu, thì hôm nay có những người lính hành quân để tìm hài cốt liệt sĩ; từng tấc đất được khảo sát, từng mẫu vật được nâng niu, từng thông tin được xác minh đều mang ý nghĩa của tình đồng chí, nghĩa đồng bào". Không phải tất cả các cuộc tìm kiếm đều có kết quả ngay. Nhiều hồ sơ thất lạc, nhiều nhân chứng không còn, nhiều di vật bị bào mòn bởi thời gian. Chính trong những khó khăn đó, sự kiên trì, cẩn trọng, trung thực và nhân văn của người thực hiện nhiệm vụ càng trở nên quý giá.

Tìm thấy hài cốt là một bước tiến lớn, nhưng chưa hẳn là điểm kết thúc. Khi nhiều liệt sĩ vẫn chưa xác định được danh tính, hành trình phải tiếp tục với việc lấy mẫu ADN phù hợp, đối chiếu dữ liệu thân nhân, chuẩn hóa thông tin, kết nối cơ sở dữ liệu trên phạm vi toàn quốc, bảo quản hồ sơ và di vật một cách khoa học. Công nghệ có thể rút ngắn khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại, nhưng phải được đặt dưới những nguyên tắc chặt chẽ về độ tin cậy, đạo đức và sự tôn trọng đối với thân nhân. Không thể nóng vội để có thành tích; càng không thể biến niềm hy vọng thiêng liêng của gia đình thành một lời xác nhận thiếu căn cứ.

Thước đo của công tác đền ơn đáp nghĩa, vì vậy, không chỉ nằm ở số buổi lễ được tổ chức, mà còn nằm ở bao nhiêu gia đình nhận được thông tin xác thực, bao nhiêu địa điểm được khảo sát có trách nhiệm, bao nhiêu trường hợp tồn đọng được tháo gỡ, bao nhiêu nghĩa trang được chăm sóc chu đáo. Một nền hành chính biết đặt con người ở trung tâm phải làm cho việc tri ân trở nên thực chất, gần dân và nhân ái. Đối với người đã nằm xuống, sự trang trọng là cần thiết; đối với người đang chờ đợi, sự tận tâm và kết quả cụ thể còn có ý nghĩa lớn hơn.

Giữ ký ức trong trái tim để xây dựng Tổ quốc xứng đáng với sự hy sinh

Có một câu hỏi cần được đặt ra sau lễ truy điệu: Các thế hệ sinh ra và lớn lên trong hòa bình sẽ tiếp nhận di sản tinh thần này như thế nào? Thế hệ từng trực tiếp trải qua chiến tranh ngày một ít đi; trong khi đó, môi trường số làm thay đổi mạnh mẽ cách người trẻ tiếp cận lịch sử. Nếu chỉ truyền đạt bằng những mốc thời gian và khẩu hiệu quen thuộc, chúng ta khó tạo nên sự đồng cảm sâu sắc. Lịch sử cần được kể lại bằng số phận con người, bằng tư liệu xác thực, bằng những địa danh gần gũi và bằng câu chuyện về một lá thư, một người mẹ, một đơn vị, một hành trình tìm đồng đội. Để người trẻ không chỉ biết đã có một cuộc chiến, mà còn hiểu vì sao có những con người sẵn sàng hy sinh tất cả.

Từ góc nhìn văn hóa, đạo lý tri ân chính là một dạng sức mạnh nội sinh của dân tộc. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh vị trí của văn hóa, con người như nền tảng, nguồn lực nội sinh và động lực cho phát triển nhanh, bền vững. Nói đến nguồn lực ấy, không thể chỉ nghĩ đến di sản vật thể, các sản phẩm sáng tạo hay những giá trị có thể lượng hóa bằng kinh tế. Bản lĩnh giữ nước, tinh thần đoàn kết, sự thủy chung và khả năng ghi nhớ công lao của người đi trước cũng là những tài sản tinh thần lớn lao. Đó là điểm tựa để cộng đồng đứng vững trước thử thách và biết đặt lợi ích dân tộc lên trên những toan tính nhỏ hẹp.

Báo chí, nhất là báo chí quân đội, có vai trò đặc biệt trong công việc đó. Báo Quân đội nhân dân không chỉ phản ánh các hoạt động tìm kiếm, quy tập, chính sách hậu phương quân đội, mà còn có thể nối kết những mảnh ký ức đang phân tán trong xã hội. Những tuyến bài điều tra tư liệu, ghi chép về thân nhân, câu chuyện của đội quy tập, hồ sơ được giải mã, công trình số hóa hay những người trẻ gìn giữ địa chỉ đỏ sẽ làm cho đạo lý tri ân hiện diện thường xuyên trong đời sống. Trong môi trường truyền thông số, càng cần cách kể chuyện trung thực, hấp dẫn và giàu cảm xúc, để sự thật lịch sử có sức thuyết phục tự thân, đủ sức chống lại sự hời hợt và xuyên tạc.

Tuy nhiên, biết ơn quá khứ không đồng nghĩa với chỉ ngoái nhìn quá khứ. Những người lính đã ngã xuống không lựa chọn hy sinh để con cháu mãi sống trong tiếc thương, mà để đất nước được độc lập, nhân dân được tự do, các thế hệ mai sau có cơ hội làm nên những điều tốt đẹp. Vì thế, ý nghĩa cao nhất của tri ân là biến sự xúc động thành động lực dựng xây: Học tập nghiêm túc hơn, lao động sáng tạo hơn, phụng sự nhân dân tận tụy hơn, bảo vệ chủ quyền vững chắc hơn, gìn giữ phẩm giá và văn hóa dân tộc tốt hơn. Mỗi việc làm đúng đắn, dù ở vị trí nào, đều có thể trở thành một cách trả lời với những người đã nằm xuống.

Đất nước đang đứng trước những khát vọng phát triển lớn. Chúng ta mong Việt Nam giàu mạnh, thịnh vượng, có vị thế xứng đáng trên trường quốc tế; mong thế hệ trẻ tự tin bước ra thế giới mà không đánh mất căn cốt của mình. Nhưng khát vọng ấy chỉ bền vững khi được nâng đỡ bởi lòng biết ơn và ý thức trách nhiệm. Một đất nước có thể xây dựng thêm nhiều công trình hiện đại; điều làm cho sự phát triển trở nên có chiều sâu chính là biết những công trình ấy được dựng lên trên nền hòa bình phải trả bằng biết bao máu xương. Tổ quốc có bay lên được hay không, xét đến cùng, còn phụ thuộc vào việc chúng ta có xứng đáng với sự lựa chọn của những người đã hóa thân vào núi sông hay không.

Có những cuộc trở về bắt đầu từ lòng đất, nhưng đích đến là trái tim con người. Những nhành hoa trắng ngày 14-10 sẽ có lúc khép cánh; điều không được phép phai nhạt là lòng biết ơn và lời hứa tiếp nối. Bởi một dân tộc biết trân trọng người đã khuất sẽ biết trân trọng hòa bình; một dân tộc biết gìn giữ ký ức sẽ có thêm bản lĩnh trước tương lai. Và khi mỗi thế hệ tự thấy mình có trách nhiệm làm cho đất nước tốt đẹp hơn, những người đã chọn nằm lại cùng núi sông sẽ không bao giờ vắng mặt trên hành trình đi lên của Tổ quốc.