Theo nhiều tài liệu, tàu điện được chạy thử và đưa vào khai thác tại Hà Nội từ các năm 1900-1901. Mạng lưới tàu điện nhanh chóng mở rộng, kết nối khu vực hồ Hoàn Kiếm, chợ Đồng Xuân, Hàng Ngang, Hàng Đào với Kim Mã, Cầu Giấy, Hà Đông... trở thành phương tiện đi lại phổ biến của đông đảo tầng lớp nhân dân. Tiếng leng keng quen thuộc đã in sâu trong ký ức người Hà Thành như một phần của phố phường xưa.

Bà Nguyễn Thị Mai Hương, sinh năm 1953, trú tại phường Bạch Mai, TP Hà Nội, nhớ lại những chuyến tàu điện gắn với thời học sinh. Khi học lớp 9, bà thường đi tàu điện từ chợ Hôm về chợ Mơ rồi đi bộ tiếp vào làng Đại Từ để đến trường. Thời đó, vé tàu điện chỉ 5 xu. Tàu sơn hai màu trắng-đỏ, bên trong có hai dãy ghế sát thành, để trống lối giữa cho khách đứng. Trên tàu còn có người hát xẩm, bán hàng rong, tạo nên một không gian sinh hoạt rất riêng của Hà Nội xưa.

Tàu điện tuyến Nhổn-ga Hà Nội (đoạn trên cao) vận hành. Ảnh: TUẤN HUY

Trong bối cảnh đầu thế kỷ 20, khi Hà Nội còn ít phương tiện cơ giới, tàu điện đã đáp ứng hiệu quả nhu cầu đi lại, kết nối trung tâm Thủ đô với các khu vực lân cận, góp phần thúc đẩy giao thương. Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh, phương tiện cá nhân gia tăng, tàu điện dần bộc lộ hạn chế và chính thức dừng hoạt động vào giai đoạn 1990-1991, khép lại hành trình hơn 90 năm.

3 thập niên sau, trước tình trạng ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và quá tải hạ tầng, tàu điện trở lại với vai trò giao thông công cộng chủ lực dưới hình thức đường sắt đô thị hiện đại.

Năm 2021, tuyến metro đầu tiên của Hà Nội là Cát Linh-Hà Đông chính thức vận hành, mở ra giai đoạn mới cho giao thông công cộng Thủ đô. Đến năm 2024, đoạn trên cao tuyến Nhổn-ga Hà Nội tiếp tục được đưa vào khai thác, tạo thuận lợi cho người dân khu vực phía Tây.

Theo Công ty TNHH MTV Đường sắt Hà Nội, tính đến hết năm 2025, hai tuyến Cát Linh-Hà Đông và đoạn trên cao Nhổn-ga Hà Nội đã vận hành gần 440.000 lượt tàu, phục vụ hơn 55 triệu lượt hành khách. Riêng năm 2025, đạt 161.594 lượt tàu chạy, phục vụ hơn 20 triệu lượt hành khách. Trong dịp Quốc khánh 2-9, từ ngày 21-8 đến 2-9, hai tuyến phục vụ gần 1,8 triệu lượt hành khách với 4.070 lượt tàu. Sản lượng hành khách tăng đều cho thấy niềm tin ngày càng lớn của người dân đối với tàu điện metro nhờ các ưu điểm như an toàn, đúng giờ, không ùn tắc, không khói bụi và thanh toán không dùng tiền mặt. Tàu điện metro đang dần trở thành lựa chọn ưu tiên của người dân và du khách khi đi lại tại Hà Nội.

Theo quy hoạch, đến năm 2030, Hà Nội dự kiến hoàn thành 8 tuyến và đoạn tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài khoảng 130km; đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065, toàn thành phố sẽ có 15 tuyến với tổng chiều dài 617km. Cuối năm 2025, Hà Nội khởi công thêm hai tuyến metro Văn Cao-Hòa Lạc và Nam Thăng Long-Trần Hưng Đạo.

Tuyến Văn Cao-Hòa Lạc dài khoảng 39,6km, kết nối trung tâm Thủ đô với hành lang phát triển phía Tây, nơi tập trung Khu công nghệ cao Hòa Lạc và các đô thị vệ tinh. Tuyến Nam Thăng Long-Trần Hưng Đạo dài gần 11km, đi qua các khu vực lõi đô thị và khu dân cư đông đúc, đáp ứng nhu cầu đi lại lớn của người dân.

Việc khởi công hai tuyến metro mới khẳng định quyết tâm chính trị của TP Hà Nội trong xây dựng mạng lưới đường sắt đô thị làm trụ cột giao thông công cộng. Từ giai đoạn thí điểm, Hà Nội đang chuyển sang giai đoạn phát triển mạng lưới metro bài bản, bền vững. Những kết quả đạt được tạo cơ sở để người dân Thủ đô tin tưởng vào sự phát triển của tàu điện metro trong thời gian tới, kỳ vọng về một Hà Nội ngày càng xanh, sạch, văn minh và đáng sống./.