Những “chiến binh thầm lặng” hiến máu cứu người

Dấu chân người tiên phong và dải đất huyền thoại

Chúng tôi đến Trại chăn nuôi Suối Dầu vào một buổi sáng đầu xuân trong cơn mưa phùn bay lất phất. Con đường vào trại thơ mộng với hai hàng cây dầu rái xanh tươi, cao vút. Phía sau cổng trại, bức tượng bán thân của bác sĩ Alexandre Yersin uy nghi trong một công viên nhỏ với các loài hoa rực rỡ bao quanh.

Xa xa, những chú ngựa đang lặng lẽ đứng đó, oai vệ và bao dung, ít ai biết rằng đằng sau vẻ tĩnh lặng dưới màn mưa phùn là những dòng máu nóng hổi đang “chờ được chảy”, mang theo sứ mệnh cứu người cao cả mà thiên nhiên đã gửi gắm qua những “chiến binh” thầm lặng.

Lịch sử Trại chăn nuôi Suối Dầu gắn liền với tên tuổi vị bác sĩ đáng kính Alexandre Yersin. Tháng 9 năm 1895, sau khi thành lập Phòng thí nghiệm Yersin (tiền thân của Viện Pasteur Nha Trang ngày nay), bác sĩ Alexandre Yersin đã nghĩ ngay đến việc lập trại để nuôi ngựa, bởi ngựa là loài vật được chọn dùng trong việc sản xuất huyết thanh chống dịch hạch.

Anh Nguyễn Long Hồ, nhân viên Trại chăn nuôi Suối Dầu bên những chú ngựa.

Nhân viên trại chăn nuôi Suối Dầu thực hiện lấy máu ngựa.

Ban đầu, đàn ngựa được nuôi ở gần Thành Diên Khánh, nhưng nơi ấy thiếu đất trống để làm đồng cỏ. Sau một thời gian tìm kiếm, bác sĩ Yersin đã chọn Suối Dầu - khi đó còn là một cánh rừng hoang rậm rạp để lập trại.

Bằng số tiền ít ỏi của bản thân và sự hỗ trợ từ hai người bạn đồng nghiệp là Roux và Calmette, bác sĩ Yersin đã biến vùng đất hoang vu thành những cánh đồng cỏ phì nhiêu, những ruộng ngô, lúa, thuốc lá xanh ngắt. Từ những con vật đầu tiên, đến năm 1914, Suối Dầu đã trở thành một trang trại hoàn chỉnh với hơn 300 ha cao su và gần 2.000 con gia súc.

Ngày nay, dưới sự quản lý của Viện Vắc xin và Sinh phẩm y tế (IVAC), Suối Dầu không chỉ là “trại chăn nuôi đặc biệt” nhất Việt Nam mà còn là trung tâm cung cấp huyết thanh ngựa lớn nhất Đông Nam Á.

Những “chiến binh” thầm lặng cứu người

Không giống các trang trại thông thường là nuôi ngựa để lấy sức kéo hay hay phục vụ du lịch, ngựa ở trại Suối Dầu được nuôi với mục đích “cứu người” thông qua việc sản xuất các chế phẩm y tế.

Cứ định kỳ, khi lượng kháng thể trong máu đạt đỉnh, những chú ngựa lại bước vào khu vực lấy máu. Một chú ngựa khỏe mạnh có thể hiến từ 5 đến 8 lít máu mỗi lần mà không ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài nhờ chế độ chăm sóc đặc biệt tại đây. Sự đóng góp của chúng không thể tính bằng tiền, mà phải tính bằng số mạng người được cứu sống.

Thạc sĩ Nguyễn Văn Minh, Trưởng trại chăn nuôi Suối Dầu cho biết: “Để trở thành những “chiến binh hiến máu”, mỗi chú ngựa ở đây phải trải qua quy trình tuyển chọn, chăm sóc cực kỳ khắt khe theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 9001-2008, được định danh bằng mã số trên thân mình và có sổ nhật ký theo dõi sức khỏe trọn đời. Chúng phải đủ chuẩn từ 4-6 tuổi, trọng lượng 230kg trở lên và được khám sàng lọc sức khỏe, đảm bảo không bị dị tật bẩm sinh, không mắc bệnh, không có ký sinh trùng đường ruột và quan trọng nhất là phải đạt các chỉ tiêu về hằng số huyết học, sinh lý và sinh hóa mới được tuyển chọn”.

Được biết, mỗi năm Trại chăn nuôi Suối Dầu cung cấp từ 8.000 - 11.000 lít huyết thanh kháng uốn ván; 4.500 lít huyết thanh kháng dại; 1.000 lít huyết thanh kháng nọc rắn hổ; 300 lít huyết thanh kháng nọc rắn lục; 200 lít huyết thanh kháng nọc rắn chàm quạp và 200 lít huyết thanh kháng nọc rắn cạp nia Bắc.

Những chú ngựa trong trại Suối Dầu.

Từ nguồn huyết thanh thô này, hàng triệu sản phẩm huyết thanh thành phẩm được ra đời, kịp thời đến với bệnh nhân trên khắp mọi miền đất nước như: 2.000.000 ống huyết thanh kháng uốn ván, 350.000 lọ huyết thanh kháng dại, 15.000 lọ huyết thanh kháng nọc rắn hổ và 50.000 lọ huyết thanh kháng nọc rắn lục…

Đằng sau những con số tưởng chừng khô khan ấy là biết bao quy trình khoa học nghiêm ngặt, là sự phối hợp bền bỉ giữa con người và vật nuôi, là những lần lấy máu an toàn, nhân đạo, chính xác - nơi mỗi chú ngựa không chỉ là vật nuôi, mà là một “người hiến máu đặc biệt” cho cộng đồng.

Chính những “liều thuốc sinh tử” này đã níu giữ sự sống cho biết bao người trong khoảnh khắc mong manh nhất. Bên cạnh đó, các sản phẩm nghiên cứu như huyết thanh kháng nọc rắn chàm quạp và rắn cạp nia Bắc vẫn đang tiếp tục được phát triển, mở ra hy vọng mới trong điều trị tai nạn rắn độc cắn - một hiểm họa vẫn hiện hữu mỗi ngày ở nhiều vùng quê Việt Nam.

Những lọ máu ngựa vừa được lấy từ ngựa còn nóng hổi chờ lắng để lấy huyết thanh.

Tình người và sự tận hiến cuối cùng

 Điều gây xúc động nhất tại Suối Dầu không chỉ là các quy trình khoa học, mà là mối liên kết vô hình giữa con người và vật nuôi. Những chú ngựa ở đây được chăm sóc bằng một quy trình vừa nghiêm ngặt vừa nhân văn, bắt đầu từ những điều giản dị nhất. Đó là chuồng trại phải luôn sạch sẽ và vệ sinh hằng ngày; ngựa phải được tắm chải thường xuyên; bờm tóc được cắt tỉa gọn gàng; móng chân được kiểm tra và chăm sóc định kỳ để bảo đảm sức khỏe và sự thoải mái, an toàn trong vận động.

Khẩu phần ăn của mỗi chú ngựa cũng được tính toán khoa học bảo đảm đủ từ 18-22 kg cỏ tươi mỗi ngày, kết hợp 2,5-3,0 kg thức ăn tinh, được cung cấp đúng giờ, đúng định lượng và đúng chất.

Không dừng lại ở chăm sóc thường nhật, đội ngũ bác sĩ thú y và cán bộ kỹ thuật còn trực tiếp theo dõi sức khỏe từng chú ngựa. Thực hiện quy trình gây miễn dịch khoa học, chính xác và nhân đạo, bảo đảm ngựa đạt trạng thái sinh lý tốt nhất trước khi lấy máu. Mỗi lần gây miễn dịch, mỗi lần lấy máu là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chuyên môn, kinh nghiệm và tinh thần trách nhiệm, với mục tiêu cao nhất là thu được những giọt máu chất lượng, đồng thời bảo đảm phúc lợi và an toàn cho đàn ngựa.

Gắn bó với đàn ngựa suốt 32 năm, anh Nguyễn Long Hồ, nhân viên Trại chăn nuôi Suối Dầu chia sẻ: “Những chú ngựa ở đây đóng góp rất nhiều cho việc cứu người nên chúng tôi thuộc lòng tính nết từng con, vuốt ve an ủi chúng sau mỗi lần lấy máu. Có những khi nhìn chúng mệt mỏi hay sốt sau khi tiêm độc tố, anh em trong đội cũng thấy xót xa, thậm chí đã có người rơi nước mắt khi thấy một “chiến sĩ” bốn chân ngã xuống sau nhiều năm tận hiến”.

Theo số liệu từ IVAC, nguồn huyết thanh từ ngựa Suối Dầu cung ứng cho khắp các bệnh viện từ tuyến trung ương đến địa phương. Những ca bệnh uốn ván ác tính hay vết cắn từ những loài rắn độc nhất thế giới đều được hóa giải nhờ dòng máu quý giá này.

Anh Lê Mộng Đài, Trợ lý nghiên cứu Trại chăn nuôi Suối Dầu cho biết: “Suốt cuộc đời phục vụ, một chú ngựa có thể hiến dâng hàng trăm lít máu. Chúng chấp nhận những cơn đau từ mũi kim, những cơn sốt hành hạ sau khi tiêm độc tố để đổi lấy những lọ thuốc cứu người. Thông thường, một con ngựa có thể sống đến 30 năm, nhưng những chú ngựa cho huyết thanh chỉ có quãng đời phục vụ ngắn ngủi từ 5 đến 6 năm do phải liên tục chống chọi với độc tố. Đó là một sự hy sinh thầm lặng, không đòi hỏi trả ơn và sự tận hiến của chúng đối với con người là vô giá”.

Chia tay Trại chăn nuôi Suối Dầu khi cơn mưa phùn đã tạnh, nhìn những chú ngựa đang lững thững trên cánh đồng gặm cỏ, chúng tôi lại nhớ đến câu nói của Thạc sĩ Nguyễn Văn Minh, Trưởng trại chăn nuôi Suối Dầu: “Đàn ngựa Suối Dầu không lên tiếng, nhưng sự cống hiến của chúng vang vọng trong từng ca cấp cứu được cứu sống, trong từng bệnh nhân vượt qua lằn ranh sinh tử”.

Mai này, dù công nghệ có phát triển đến đâu, hình ảnh đàn ngựa trên đồng cỏ Suối Dầu vẫn mãi là biểu tượng của sự hy sinh cao cả - một sự hy sinh không lời nhưng mang lại sự sống hồi sinh cho vạn người.

Nhân dịp Xuân mới 2026 - năm Bính Ngọ, xin được tri ân những “chiến sĩ không quân hàm”, những chiến binh hiến máu thầm lặng, cùng những con người đã và đang lặng lẽ viết nên trang sử đẹp của nền y học dự phòng Việt Nam.