Từ kỹ thuật đến câu chuyện

Giữa nhiều lựa chọn giải trí, những cú nhảy, nhịp đu và màn biểu diễn đòi hỏi kỹ thuật cao vẫn tạo nên sức hút riêng của nghệ thuật xiếc. Khán giả có thể trầm trồ trước một động tác mạo hiểm hay kỹ thuật khó, nhưng sức sống của tác phẩm không chỉ nằm ở những khoảnh khắc ấy. Câu chuyện, nhân vật và sự liên kết giữa các lớp diễn mới tạo nên mạch cảm xúc xuyên suốt, giúp xiếc không dừng lại ở việc phô diễn khả năng thể chất mà còn chạm đến người xem.

Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, cho rằng: “Nghệ thuật xiếc không thể đứng lẻ loi một mình. Bên cạnh việc giữ những động tác đặc thù, nghệ sĩ cần tiếp nhận tư duy dàn dựng và ngôn ngữ biểu đạt của các loại hình sân khấu khác. Khi được kết nối trong một đường dây nghệ thuật, kỹ thuật biểu diễn có thể góp phần kể chuyện, khắc họa nhân vật và dẫn dắt cảm xúc người xem”.

Vở xiếc "Mơ show" được kỳ vọng trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa tiêu biểu của TP Hồ Chí Minh. Ảnh: MINH THÚY 

Trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa, tinh thần “xiếc có kịch bản, xiếc có tâm hồn” ngày càng được nhấn mạnh. Cách tiếp cận này cũng mở ra cơ hội đưa xiếc đến với nhiều nhóm công chúng hơn, đặc biệt là giới trẻ. “Xiếc cần vượt khỏi hình dung quen thuộc về món quà dành cho trẻ em trong dịp lễ, tết, để trở thành sản phẩm sân khấu hấp dẫn nhiều đối tượng. Người trẻ hôm nay tìm kiếm những trải nghiệm vừa có tính giải trí, vừa cho thấy ý tưởng nghệ thuật và chất lượng biểu diễn”, NSND Tống Toàn Thắng nhận định.

Theo Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, để tìm được cách tiếp cận phù hợp, các đơn vị cần phát huy tinh thần tự lực, chủ động tìm đến công chúng và không ngừng làm mới mình. Kinh nghiệm của thế hệ đi trước là nền tảng để kế thừa, trong khi những chuyển động của đời sống đương đại có thể cung cấp chất liệu cho sáng tạo. Quá trình này đòi hỏi sự kiên trì, bởi mỗi nhóm khán giả có mối quan tâm, thị hiếu và thói quen thưởng thức riêng.

Công nghệ mở rộng cách biểu đạt

Trên sân khấu xiếc, múa rối, múa đương đại, võ cổ truyền, âm nhạc và trình chiếu có thể được kết hợp trong cùng một tác phẩm. Ánh sáng, hình ảnh và hiệu ứng không chỉ làm không gian biểu diễn thêm biến hóa mà còn mở ra những cách thể hiện mới cho động tác và cảm xúc. Trong tổng thể ấy, người nghệ sĩ vừa phải làm chủ kỹ thuật chuyên môn, vừa phối hợp chính xác với các yếu tố cùng vận hành trên sân khấu.

Từ góc độ nghệ thuật, PGS, TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam đánh giá sự kết hợp giữa những màn biểu diễn như xiếc mạo hiểm với múa rối truyền thống là một thử nghiệm sinh động, cho thấy nỗ lực tìm kiếm cách tiếp cận khán giả đương đại. Tuy nhiên, sự kết hợp chỉ thực sự hiệu quả khi mỗi loại hình có vị trí và vai trò rõ ràng, cùng phục vụ ý đồ chung của tác phẩm thay vì chỉ tạo thêm những yếu tố gây chú ý tức thời.

Vở xiếc "Mơ show" được kỳ vọng trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa tiêu biểu của TP Hồ Chí Minh. Ảnh: MINH THÚY 

Không chỉ làm phong phú phần nhìn, công nghệ còn mở rộng khả năng sáng tạo và cách tổ chức sân khấu. Nhờ các phương tiện hỗ trợ, nghệ sĩ và ê kíp dàn dựng có thể hình dung những không gian biểu diễn mới, tăng tính trực quan và tạo nên những trải nghiệm đa dạng hơn cho người xem. Dẫu vậy, công nghệ không thể thay thế năng lực biểu diễn được hình thành qua quá trình khổ luyện. Hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng làm chủ kỹ thuật và bản lĩnh sân khấu của người nghệ sĩ.

Việc ứng dụng công nghệ cũng đặt ra những yêu cầu mới trong quá trình tập luyện. Nếu phối hợp với âm nhạc đã tương đối quen thuộc, tương tác với hình ảnh trình chiếu đòi hỏi nghệ sĩ phải tập trung cao độ, tính toán chính xác từng chuyển động và thời điểm xuất hiện. Bởi vậy, bên cạnh đầu tư thiết bị, việc tập huấn để nghệ sĩ hiểu và làm chủ các phương tiện mới là yêu cầu cần thiết. Sự đổi mới cũng cần bắt đầu từ tư duy của người đứng đầu, bởi quan điểm của lãnh đạo sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cách lựa chọn công nghệ, tổ chức sản xuất và định hướng phát triển của mỗi đơn vị.

Ở khâu phối hợp sản xuất, ông Nguyễn Đức Quang, nhà sáng lập kiêm Chủ tịch Công ty TNHH Truyền thông và Giải trí nghệ thuật Việt (VietArt), cho rằng hình ảnh, ánh sáng và cách tổ chức không gian trình diễn có thể mở thêm hướng thể hiện chất liệu dân gian, làm phong phú trải nghiệm của khán giả. Công nghệ có thể tham gia từ khâu xây dựng hình ảnh đến thiết kế, sắp đặt sân khấu, miễn là được lựa chọn phù hợp với tinh thần và ý đồ nghệ thuật của tác phẩm.

Như vậy, đổi mới công nghệ không đơn thuần là đưa thêm thiết bị lên sân khấu. Người nghệ sĩ cần vững kỹ thuật, phối hợp nhịp nhàng với âm thanh, ánh sáng và hình ảnh; ê kíp sáng tạo cũng phải xác định phương tiện nào thực sự cần thiết. Khi được sử dụng đúng chỗ, công nghệ có thể mở rộng ngôn ngữ biểu đạt của xiếc, nhưng chính con người mới là yếu tố quyết định sức sống và khả năng truyền cảm của tác phẩm.

Để xiếc đến gần công chúng

Một tác phẩm được đầu tư công phu vẫn khó tiếp cận đông đảo khán giả nếu thiếu không gian biểu diễn phù hợp. Từ thực tế hoạt động của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng cho biết Rạp Xiếc Trung ương (số 67-69 Trần Nhân Tông, phường Hai Bà Trưng, TP Hà Nội) đã cũ, kết cấu và hạ tầng không còn đáp ứng đầy đủ yêu cầu mới. Theo ông, muốn phát triển công nghiệp văn hóa, cần đầu tư những thiết chế hiện đại, đủ năng lực phục vụ hoạt động sáng tạo và biểu diễn lâu dài.

Rạp xiếc và biểu diễn đa năng Phú Thọ (số 3 Lữ Gia, phường Phú Thọ, TP Hồ Chí Minh) là một ví dụ về hướng đầu tư này. Với khả năng chuyển đổi sân khấu từ biểu diễn trên cạn sang dưới nước, công trình có điều kiện đáp ứng nhiều hình thức trình diễn khác nhau. NSND Tâm Chính, Chủ tịch Liên hiệp hội Xiếc Việt Nam, đánh giá đây không chỉ là rạp xiếc mà còn là không gian biểu diễn đa năng, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của nhiều loại hình nghệ thuật. Hạ tầng linh hoạt sẽ tạo thêm dư địa cho các đơn vị sáng tạo, thử nghiệm những phương thức dàn dựng phong phú hơn.

Vở xiếc "Mơ show" được kỳ vọng trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa tiêu biểu của TP Hồ Chí Minh. Ảnh: MINH THÚY 

Tuy nhiên, có địa điểm biểu diễn phù hợp mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để sân khấu sáng đèn thường xuyên, các đơn vị còn cần chương trình đủ sức thu hút, lịch diễn ổn định và phương thức tiếp cận khán giả hiệu quả. “Mơ show” được thực hiện dưới sự chỉ đạo của UBND TP Hồ Chí Minh, là một ví dụ về nỗ lực chuyển từ những suất diễn ra mắt miễn phí sang biểu diễn bán vé định kỳ. Cách làm này không chỉ kéo dài vòng đời của chương trình sau buổi ra mắt mà còn hướng tới hình thành thói quen thưởng thức nghệ thuật thường xuyên của công chúng.

NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, đánh giá mô hình hợp tác giữa Nhà nước và tư nhân có thể phát huy thế mạnh của mỗi bên, từ định hướng phát triển đến tính linh hoạt trong tổ chức hoạt động. Thành phố kỳ vọng công trình cùng các chương trình biểu diễn sẽ trở thành điểm đến văn hóa, góp phần kết nối nghệ thuật với du lịch.

Ở góc độ phát triển công chúng, NSND Tống Toàn Thắng cho rằng việc mở rộng hợp tác là một trong những hướng đi cần thiết để nghệ thuật xiếc phát huy tiềm năng. “Cần kết nối nghệ thuật xiếc với du lịch, giáo dục và doanh nghiệp để đưa các chương trình đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế. Những mối liên kết này không chỉ mở thêm kênh quảng bá, giới thiệu tác phẩm mà còn tạo cơ hội huy động nguồn lực cho hoạt động tổ chức, biểu diễn và phát triển các sản phẩm mới”, NSND Tống Toàn Thắng nhấn mạnh.

Từ đổi mới cách kể chuyện, ứng dụng công nghệ đến đầu tư thiết chế và mở rộng hợp tác, phát triển nghệ thuật xiếc đòi hỏi sự đồng bộ giữa sáng tạo nghệ thuật và tổ chức hoạt động biểu diễn. Cơ sở vật chất hiện đại chỉ thực sự phát huy giá trị khi đi cùng những chương trình có sức hút, lịch diễn ổn định và chiến lược tiếp cận công chúng lâu dài. Khi sân khấu thường xuyên sáng đèn, nghệ sĩ có thêm cơ hội gặp gỡ khán giả, còn những sáng tạo mới có điều kiện được nuôi dưỡng, tiếp nối và lan tỏa.