Khác với những thể loại khác đã đông cứng, trở nên hoàn kết, tiểu thuyết là thể loại đang vận động, chưa hoàn kết xong xuôi. Tiểu thuyết hàm chứa trong nghệ thuật khả năng lai ghép và dung hợp mọi thể loại văn học còn lại. Tinh thần của tiểu thuyết là tinh thần đa thanh, đối thoại. Nằm trong xu thế thời đại, tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI thực sự có nhiều thành tựu đáng chú ý. Thực tiễn sáng tạo sôi động như vậy, nên tất yếu đòi hỏi giới nghiên cứu văn học cần kịp thời tổng kết, đánh giá một giai đoạn văn học đã qua.

"Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI-Lạ hóa một cuộc chơi" (NXB Đại học Huế, 2017) là chuyên luận đầu tay của TS Thái Phan Vàng Anh (Giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế) nhưng đã sớm được độc giả trên cả nước đón nhận tích cực. Đây là công trình khoa học nghiêm túc, đáng ghi nhận trong bối cảnh giới nghiên cứu văn học nước nhà đang khá im ắng trong năm 2017. 

Tác giả đã thể hiện năng lực thẩm thấu văn chương và trình độ lý luận đa hệ thống thông qua công trình này. Thứ nhất, bởi đối tượng nghiên cứu của công trình khá thú vị, mới mẻ nhưng đầy phức tạp và nhạy cảm. Để có thể đọc và bao quát cả một thực tiễn sáng tạo tiểu thuyết sôi động trong gần 17 năm, chỉ tính riêng những tác gia và tác phẩm có thành tựu thôi đã là một công việc không dễ dàng, đòi hỏi nhiều công sức. Ở đây cần chú ý đến đặc trưng tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn, việc đọc và thông hiểu đòi hỏi rất nhiều thời gian và tầm đón nhận cao. Thứ hai, bởi tác giả công trình không chỉ tiếp cận tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ theo lối đơn tuyến về lý thuyết, hoặc trình bày theo “lối điểm danh” dựa vào lịch sử văn học. Trong công trình, bạn đọc có thể nhận ra người viết là người nắm chắc và bài bản nhiều hệ lý thuyết đương đại thời danh trên thế giới như: Phân tâm học, lý thuyết trò chơi, liên văn học, phê bình nữ quyền, thi pháp học, giải cấu trúc, ký hiệu học, lý thuyết diễn ngôn, tân lịch sử, chủ nghĩa hiện sinh… Tuy nhiên, đọc công trình ta vẫn nhận ra tính xuyên suốt, thống nhất trong cách tiếp cận văn học, bởi tác giả đã biết cách lựa chọn lý thuyết có tính chất hệ thống cấu trúc, đó chính là chủ nghĩa hậu hiện đại. Tất cả hệ lý thuyết nói trên đều là những thành tố, biểu hiện và tiền đề của chủ nghĩa hậu hiện đại.

Công trình nghiên cứu của TS Thái Phan Vàng Anh có dung lượng khá ngắn, với chỉ 260 trang, nhưng với lối viết súc tích, đan cài nhiều chủ đề, nhiều lý thuyết văn học đã phần nào giúp chúng ta có cái nhìn khá toàn cảnh về tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI. Công trình được kết cấu với 3 phần chính là: Lạ hóa từ tâm thức hậu hiện đại; Các khuynh hướng tiểu thuyết; Trò chơi và lối viết. Ba phần này lại được phân thành 10 mục khác nhau, có tính chất như các chương. Đây là một cấu trúc khá hợp lý. Trong đó, phần 1 "Lạ hóa từ tâm thức hậu hiện đại" có vai trò phác họa bối cảnh thời đại (toàn cầu hóa, hội nhập, đổi mới) và cơ sở lý thuyết có vai trò hệ thống cấu trúc (chủ nghĩa hậu hiện đại) khi tiếp cận đối tượng nghiên cứu. Phần 2 "Các khuynh hướng tiểu thuyết" tiến hành phân tích bốn khuynh hướng sáng tác chính là: Tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết hiện sinh, tiểu thuyết tính dục và tiểu thuyết nữ quyền. Phần 3 "Trò chơi và lối viết", tác giả đi vào nghiên cứu các thủ pháp và quan niệm thẩm mỹ cơ bản của tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI như: Mặt nạ tác giả, liên văn bản, giễu nhại, tự sự đa chủ thể, đa điểm nhìn trần thuật... Theo quan điểm của tôi, giá như Thái Phan Vàng Anh chuyển thứ tự của mục 2 với mục 3 thì cấu trúc công trình sẽ trở nên hợp lý hơn, bởi đi từ triết học, hoàn cảnh xã hô%3ḅi (ở phần 1) đến các thủ pháp nghê%3ḅ thuâ%3ḅt cụ thể (ở phần 3) rồi từ đó phân tích vào thực tiễn các khuynh hướng sáng tạo tiểu thuyết (ở phần 2) thì sẽ logic hơn.

Phần 1 của chuyên luâ%3ḅn không có nhiều điểm đáng nói, do tri thức nền tảng về triết học hâ%3ḅu hiê%3ḅn đại và hoàn cảnh xã hô%3ḅi Viê%3ḅt Nam đầu thế kỷ XXI chủ yếu được tác giả kế thừa từ những người đi trước, dẫu có nhắc tên hay không. Điểm đáng ghi nhâ%3ḅn trong phần này đó là khả năng khái quát hóa, hê%3ḅ thống hóa tri thức, luâ%3ḅn điểm giữa những văn bản mênh mông của hâ%3ḅu hiê%3ḅn đại. Phần 2 của chuyên luâ%3ḅn là đóng góp đáng kể nhất, bởi đây là phần mà Thái Phan Vàng Anh kết hợp được rõ nhất hai điểm mạnh của chị: Khả năng thẩm định/đọc văn chương tinh tế, sâu sắc kết hợp với khả năng làm chủ lý thuyết văn học mới. Những tìm tòi, phát hiê%3ḅn về tiểu thuyết lịch sử hâ%3ḅu hiê%3ḅn đại Viê%3ḅt Nam như: “Sự luâ%3ḅn giải lịch sử từ góc nhìn khác được chú ý hơn so với viê%3ḅc tìm kiếm sự thâ%3ḅt, khôi phục chân tướng lịch sử”; “lịch sử trở thành diễn ngôn cá nhân”, “vừa giải huyền thoại lại vừa có xu hướng huyền thoại hóa”… là rất mới mẻ. Phần 3 của chuyên luâ%3ḅn có những phân tích sâu và cụ thể các cách tân về mặt bút pháp và thi pháp hình thức của tiểu thuyết Viê%3ḅt Nam đương đại. Những tác giả có nhiều cách tân trên phương diê%3ḅn này như Phong Điê%3ḅp, Nguyễn Viê%3ḅt Hà, Nguyễn Bình Phương… đã được phê bình khá kỹ từ góc đô%3ḅ hình thức tiểu thuyết. Tuy nhiên, cũng cần thẳng thắn nhâ%3ḅn ra hạn chế của phần này đó là có không ít phần trùng lặp, mô%3ḅt số khác vấn đề lý thuyết đặt ra quá rô%3ḅng nhưng thực tiễn phê bình cụ thể vào tác phẩm lại chưa tương xứng, hoặc khá mờ nhạt.

Nhìn nhâ%3ḅn mô%3ḅt cách tổng quan, công trình chuyên luâ%3ḅn này là mô%3ḅt nỗ lực đáng ghi nhâ%3ḅn của mô%3ḅt cây bút nghiên cứu trẻ nhưng đã sớm xác lâ%3ḅp được giọng điê%3ḅu, vị trí phê bình và năng lực lý thuyết trên văn đàn những năm vừa qua. Nhất là trong hoàn cảnh nghiên cứu văn học Viê%3ḅt Nam không có nhiều nhà nghiên cứu nữ trẻ tuổi đáng chú ý, dám mạnh dạn dấn thân vào văn chương hâ%3ḅu hiê%3ḅn đại. Tuy công trình này vẫn còn vài hạn chế, như sự ôm đồm kiến thức, các chương mục quá nhiều nhưng triển khai chưa tương xứng, vài chỗ còn “đẽo chân cho vừa giầy” giữa thực tiễn sáng tạo với lý thuyết… nhưng đó là những giới hạn tất yếu của mọi công trình khoa học. Tôi tin chuyên luận của TS Thái Phan Vàng Anh là mô%3ḅt điểm mốc đáng ghi nhâ%3ḅn trong sự nghiê%3ḅp nghiên cứu của cá nhân chị, mô%3ḅt dấu ấn giúp chúng ta có đủ niềm tin để chờ đợi chị sẽ tiến xa hơn trong tương lai gần.

Tiến sĩ PHAN TUẤN ANH