Lo toan nhiều bề để trại sáng tác thành công

Thực tế đã có nhiều tác giả lớn, tác phẩm hay bước ra từ trại sáng tác như nhà văn Lê Lựu được phát hiện từ một trại sáng tác do Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức, tiểu thuyết "Ngày rất dài" của nhà văn Nam Hà được hoàn thiện trong thời gian ở trại viết tổ chức tại Nam Bộ, tiểu thuyết "Mưa đỏ" là kết tinh thành quả sau khi tham dự nhiều trại sáng tác của nhà văn Chu Lai...

Trung tâm Hỗ trợ sáng tác văn học nghệ thuật (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) hiện đang quản lý 7 nhà sáng tác trải dài khắp đất nước, có cơ sở vật chất đáp ứng tốt mọi nhu cầu tổ chức trại sáng tác văn học. Ngoài ra, thông qua các nguồn tài trợ, các đơn vị còn tổ chức riêng một số trại sáng tác. Thông thường, các trại sáng tác chỉ diễn ra trong nửa tháng với hơn 10 trại viên, tuy nhiên để tổ chức thành công một trại sáng tác không phải là việc dễ, cần chuẩn bị kỹ các khâu.

Các nhà văn, nhà thơ trao đổi cùng cán bộ, chiến sĩ Vùng Cảnh sát biển 3 trong chuyến tham quan thực tế tại Vũng Tàu, tháng 8-2026. Ảnh: NGUYÊN AN

Đầu tiên là phải xác định rõ mục tiêu của việc tổ chức trại sáng tác. Việc tổ chức trại là hoạt động diễn ra thường niên hay phục vụ cho một cuộc thi văn chương ngắn (từ 1 đến 2 năm) hoặc một kế hoạch đầu tư dài hạn (từ 3 đến 5 năm) của cơ quan, đơn vị tổ chức. Đây là khâu then chốt có tính chất quyết định đến các khâu tiếp theo của việc tổ chức trại sáng tác. Không xác định rõ mục tiêu của trại sẽ dẫn đến sự lúng túng, đi chệch hướng và sẽ chắc chắn không thành công; cụ thể là bản thảo thu về sẽ không đáp ứng mong muốn của ban tổ chức.

Tiếp theo là việc lựa chọn nhân sự trại viết. Đây là khâu quyết định trực tiếp đến sự thành công của trại viết. Trên cơ sở xác định rõ mục tiêu của trại viết, các cơ quan, đơn vị tổ chức cần lựa chọn, mời những cộng tác viên phù hợp. Lâu nay, vẫn có điều tiếng về một số trại sáng tác văn chương chính là do khâu tuyển chọn “có vấn đề”. Không hiếm trường hợp, mời trại viên theo kiểu “ưu đãi nghỉ dưỡng”, cào bằng...

Kinh nghiệm tổ chức trại sáng tác văn chương cho thấy, nếu là trại viết thường niên thì ưu tiên mời những văn nghệ sĩ trẻ nhằm giới thiệu các gương mặt mới. Còn trại viết phục vụ cuộc thi thì ưu tiên tác giả có tác phẩm có thể đưa vào danh sách giải thưởng để động viên họ sáng tác hay sửa chữa nâng tầm tác phẩm, thêm cơ hội đoạt giải và đoạt giải cao. Với các chương trình dài hơn (như kế hoạch đầu tư chiều sâu để có các tác phẩm hay về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng do Nhà xuất bản Quân đội nhân dân tổ chức) thì nên mời các nhà văn tên tuổi đã được bảo chứng bởi tác phẩm và thời gian... Mặt khác cũng cần quan tâm đến các yếu tố sức khỏe (nên hạn chế mời các nhà văn sức khỏe yếu đi các trại ở xa, dài ngày), tính tình, sở thích, sở trường, sở đoản của các nhà văn để lựa chọn, mời tham gia những trại viết phù hợp, tránh mời những người viết không thật sự nghiêm túc, coi việc đi trại sáng tác là đi “du lịch miễn phí”.

Công tác bảo đảm hậu cần đối với trại sáng tác cũng rất quan trọng. Đây là công việc thuộc “bề chìm” nhưng lắm việc không tên và cũng không dễ làm. Công tác hậu cần bao gồm hàng loạt đầu việc như soạn, gửi giấy mời; đón tiếp các trại viên; phối hợp với các nhà sáng tác, các nhà tài trợ lo chỗ ăn nghỉ, lên kế hoạch đi thực tế... Tất cả cần có kế hoạch càng cụ thể, càng chi tiết càng tốt nhằm bảo đảm cho các trại viên có điều kiện lý tưởng nhất, thuận lợi nhất trong khả năng cho phép để sáng tác.

Yếu tố cuối cùng bảo đảm thành công cho trại sáng tác văn chương là nhân sự quản lý trại viết. Công việc của họ là kết nối các trại viên với nhau, với cơ quan, đơn vị tổ chức; tham gia vào tất cả các khâu từ hậu cần, đọc thẩm định bản thảo, đưa trại viên đi thực tế... Ở đây tôi muốn dừng lại để nói kỹ hơn một chút về một phương diện đặc biệt phức tạp của người quản lý trại sáng tác, đó là xử lý các vấn đề phát sinh trong trại viết. Thực tế tổ chức có vô vàn tình huống phát sinh trong trại sáng tác, đơn cử như việc các nhà văn (vốn là những con người cá tính mạnh) có thể “va chạm” trong quá trình sinh hoạt chung, thời tiết không thuận lợi cho chuyến đi thực tế... Những vấn đề phát sinh trong trại viết đòi hỏi người quản lý phải có bản lĩnh, tình cảm, sự thông minh, phản ứng nhanh nhạy và tế nhị, tinh tế trong cách xử trí nhằm tạo ra một môi trường thân thiện, góp phần làm tốt vai trò "bà đỡ" sáng tạo cho các nhà văn. 

Nói theo ngôn ngữ quân sự, tổ chức một trại sáng tác văn chương giống như tổ chức một trận đánh, cần có sự hiệp đồng, phối hợp chặt chẽ giữa tất cả các khâu. Chỉ một khâu sơ suất thì sẽ khó thu được kết quả như mong muốn.