Chuyên nghiệp hóa nghề giám tuyển gallery

Với tác phẩm mỹ thuật cổ điển, chỉ cần xác định không phải là giả, chủ gallery có thể yên tâm rằng giá trị của nó sẽ gia tăng theo thời gian. Tất nhiên, chi phí để sở hữu tác phẩm mỹ thuật của các nghệ sĩ bậc thầy rất đắt đỏ, vì thế không nhiều gallery ở Việt Nam có đủ tiềm lực tài chính để tham gia các cuộc đấu giá có thể lên tới hàng triệu USD. Bản thân “tệp khách hàng” trong nước cũng chỉ có vài đại gia đam mê sưu tập tác phẩm có giá trị tương đương cả một gia tài. Đa phần gallery ở Việt Nam hướng đến sưu tầm tác phẩm đương đại với chủ đích là mua “rẻ” hoặc “đúng giá”, để rồi bán với giá cao hơn. Phải cần con mắt tinh đời để nhận ra đâu là tác phẩm có tiềm năng tăng giá. Con mắt tinh đời đó thuộc về giám tuyển.

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn (ngoài cùng, bên phải) giới thiệu về Triển lãm "Quốc Tử Giám trong nghệ thuật", tháng 7-2026. Ảnh: MAI AN

Ở nước ta, trường hợp chủ gallery đồng thời đóng vai giám tuyển khá phổ biến. Bởi lẽ, chủ gallery thường là người yêu mỹ thuật, có tri thức nhất định về nghệ thuật và kinh doanh, họ định sẵn con đường phát triển gallery nên việc tự chọn tác phẩm để kinh doanh sẽ thuận lợi hơn so với việc cậy nhờ giám tuyển độc lập. Chủ gallery thường xuyên có mặt ở các triển lãm mỹ thuật, mua tác phẩm vừa mới trưng bày. Chủ gallery thường chọn mua những tác phẩm sẽ có đông công chúng đồng cảm, thấu hiểu nội dung, hình thức tác phẩm nên việc bán tác phẩm sẽ dễ dàng hơn. Bà Hoàng Minh Châu, giám tuyển, người sáng lập và Giám đốc Chau & Co Gallery (Hà Nội) cho biết: “Chau & Co Gallery đã sưu tập được tác phẩm của một số họa sĩ trẻ khi họ vừa mới bước đầu sáng tạo. Sau này, khi các nghệ sĩ giành được một số giải thưởng uy tín, trở nên nổi tiếng thì giá trị kinh tế của tác phẩm sẽ tăng gấp nhiều lần. Điều quan trọng đối với giám tuyển là phải nhìn thấy tiềm năng sáng tạo của nghệ sĩ, dự báo được bước phát triển của họ. Bên cạnh câu chuyện kinh doanh, Chau & Co Gallery luôn đồng hành với các nghệ sĩ trẻ, để tác phẩm của họ đến được với công chúng”.

Hiện nay, một số doanh nghiệp đang chú trọng đầu tư phát triển gallery để quảng bá thương hiệu, thể hiện trách nhiệm xã hội. Với những gallery được doanh nghiệp đỡ đầu, cùng với các gallery là thiết chế văn hóa do Nhà nước quản lý, câu chuyện kinh doanh không quá quan trọng mà là phải tạo ra sự kiện, bộ sưu tập có tiếng vang. Giám tuyển sẽ là người tư vấn cho đơn vị chủ quản gallery về chiến lược phát triển để tạo sức hút nhiều hơn chứ không đơn thuần chỉ là lựa chọn nghệ sĩ, lựa chọn tác phẩm để tổ chức triển lãm cụ thể.

Yêu cầu đặt ra đối với giám tuyển hiện nay là phải như “con dao pha”: Không chỉ là người chọn tác phẩm mà là người viết lý luận, tổ chức chương trình, định hướng thẩm mỹ cho công chúng và hoạch định chiến lược cho gallery. Giám tuyển sẽ quyết định sự thành công của gallery, trước hết là có khả năng chọn tác phẩm để kinh doanh sinh lời và đồng hành với nghệ sĩ; đồng thời là "người phiên dịch" để thông điệp của tác phẩm nhận được sự thấu hiểu của công chúng. Quan trọng hơn là hoạch định phong cách cho từng gallery, bởi mỗi gallery có đặc thù liên quan đến không gian, tài chính, đối tượng khách hàng... 

Hiện nay, nghề giám tuyển không có cơ sở đào tạo chính quy, không có giáo trình bài bản và không có hành lang pháp lý rõ ràng. Hầu hết giám tuyển trong nước vốn xuất thân là nghệ sĩ thực hành, nhà nghiên cứu, nhà báo hoặc người làm truyền thông... rồi rẽ ngang làm nghề. Chính vì dựa vào kinh nghiệm, thiếu nền tảng nên nhiều giám tuyển gặp khó khi tư vấn cho gallery hoạt động, dẫn đến tình trạng tác phẩm được mua về khó kinh doanh, triển lãm không phù hợp với công chúng. Do vậy, thiết nghĩ, các cơ sở giáo dục đại học cần xây dựng chương trình đào tạo giám tuyển nghệ thuật chuyên nghiệp, thay vì lồng ghép vào chương trình đào tạo ngành mỹ thuật, nghệ thuật thị giác như hiện nay.