Xuất phát từ mong muốn lý giải sâu hơn cơ chế sáng tạo thơ Bích Khê, tìm hiểu quá trình kiến tạo vật liệu thơ ông, TS Phạm Thị Như Thúy (giảng viên Trường Đại học Cửu Long) đã cho ra đời cuốn chuyên luận “Những vật liệu kiến tạo thế giới tượng trưng trong thơ Bích Khê” (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2025).

Bìa cuốn sách. 

Khác với vật liệu trong ngành khoa học kỹ thuật, chủ yếu đáp ứng yêu cầu về kỹ thuật và công năng, vật liệu nghệ thuật được hiểu là vật liệu cảm tính để nghệ sĩ kiến tạo thế giới và biểu đạt tư tưởng thẩm mỹ của họ. Vật liệu thơ không chỉ quy gọn vào các đơn vị ngôn từ mà trở thành một thực thể cảm giác phức hợp, nơi màu sắc, âm thanh, hình ảnh, xúc giác, cảm giác cùng kết hợp, hội tụ, tương giao. Thơ tượng trưng của Bích Khê không chỉ gói gọn trong các yếu tố ngôn ngữ mà là toàn bộ hệ thống cảm quan thẩm mỹ được tạo dựng bằng ngôn từ, từ màu sắc, nhạc điệu, biểu tượng, tôn giáo, thị giác hội họa đến cảm giác cơ thể như mùi vị, hình thể, hương thơm... Đó là thứ vật liệu liên ngành và in đậm dấu ấn của cảm giác học hiện đại. Thí dụ thích hợp nhất có lẽ là hai câu thơ nổi tiếng của Bích Khê trong bài thơ “Tỳ bà” vẫn được công chúng nhớ đến: “Ô hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông”. Chỉ hai câu thơ, thi sĩ tài hoa Bích Khê đã "vẽ" nên một bức tranh và "soạn" một giai điệu gợi cảm về mùa thu.  

Chuyên luận “Những vật liệu kiến tạo thế giới tượng trưng trong thơ Bích Khê” có độ dày 240 trang, được cấu trúc thành 3 chương với từng nội dung cụ thể. Thông qua việc dẫn dắt qua từng chương của cuốn sách, độc giả có thể thấy được Bích Khê qua những thăng trầm lịch sử; những ảnh hưởng của thơ tượng trưng Pháp đến Thơ mới Việt Nam và Bích Khê; những vật liệu và thủ pháp kiến tạo nên thế giới tượng trưng trong thơ của ông; sau cùng là phần Phụ lục với tổng hợp lựa chọn các bài thơ đặc sắc nhất của Bích Khê.

Phần lớn các công trình nghiên cứu thơ Bích Khê từ lý thuyết kiến tạo và thi pháp học hiện đại đã bắt đầu được chú ý trong thời gian gần đây nhưng chủ yếu tập trung tìm hiểu nguyên tắc tương giao cảm giác, cách sử dụng ngôn ngữ và biểu tượng của thi pháp hiện đại mà chưa đặt kiến tạo vật liệu thơ Bích Khê trong nghiên cứu liên ngành. Qua những trang viết của mình, tác giả đã tiếp cận thơ Bích Khê từ hướng tiếp cận trên nền tảng tri thức mỹ học, tâm lý học nghệ thuật, lý thuyết kiến tạo trong văn học, thi pháp học hiện đại và biểu tượng học, chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa cấu trúc và giải cấu trúc. Tác giả đã cố gắng nhận diện, phân tích những cách tân nghệ thuật táo bạo của Bích Khê, từ đó tiếp tục khẳng định một cách thuyết phục tầm vóc Bích Khê trên bản đồ thơ Việt hiện đại.

Thông qua việc khám phá nghệ thuật kiến tạo vật liệu trong thơ Bích Khê, tác giả đã phân tích một cách toàn diện, thấu đáo hơn cơ chế sáng tạo nghệ thuật của nhà thơ. Đó là quá trình chủ thể sáng tạo đã tổ chức, chuyển hóa các yếu tố thẩm mỹ (ngôn từ, hình ảnh, màu sắc, âm thanh, biểu tượng) và các yếu tố cảm giác học để kiến tạo nên một thế giới nghệ thuật đậm chất tượng trưng.

Với lối tiếp cận vừa mang tính lý thuyết vừa giàu cảm hứng phân tích, cuốn sách đào sâu hơn một hướng nghiên cứu về phong cách thơ đặc sắc của Bích Khê. Chuyên luận này vì thế có giá trị tham khảo hữu ích không chỉ cho những người nghiên cứu văn chương mà còn cho độc giả yêu mến thơ ca.