Hướng tới sự chuyên nghiệp hóa

Nói đến sự chuyên nghiệp hóa trong công tác bồi dưỡng tài năng nghệ thuật trẻ, không thể không nhắc đến Trường học âm nhạc Young Beat do ca sĩ Mỹ Linh cùng các nhạc sĩ tên tuổi sáng lập. Thành lập từ năm 2014, đến nay, sau 12 năm kiên trì với định hướng nghệ sĩ thực chiến chuyên nghiệp, mô hình hoạt động của trường được giới chuyên môn đánh giá là một trong những minh chứng điển hình cho việc mang tư duy bài bản vào thị trường âm nhạc đại chúng. Young Beat tập trung vào các bộ môn: Thanh nhạc, đào tạo từ cơ bản đến luyện thanh chuyên sâu và kỹ thuật biểu diễn; nhạc cụ phương Tây; nhạc cụ dân tộc và nhảy hiện đại.

Nhiều năm đứng trên sân khấu biểu diễn và dạy nhạc, chứng kiến những em nhỏ từ khi chưa biết một nốt nhạc nào đến khi có thể tự tin cầm micro hay chiếc đàn ghi ta chơi nhạc, điều khiển bộ gõ trống và hòa tấu với nhau, ca sĩ Mỹ Linh nói đó là một quá trình bền bỉ truyền niềm đam mê nghệ thuật cho các em nhỏ. Nữ ca sĩ tiết lộ bí quyết, thay vì những bài tập thanh nhạc khô khan, các nghệ sĩ, thầy giáo, cô giáo chú trọng việc rèn giũa kỹ thuật chuẩn mực nhưng ứng dụng ngay vào tư duy xử lý ca khúc hiện đại, phong cách biểu diễn và tâm lý sân khấu. Young Beat không “ép chín” học viên để tạo ra những hiện tượng mạng nhất thời mà kiên trì xây dựng cho các em một "bộ rễ" vững chắc về thẩm mỹ âm nhạc, giúp các tài năng trẻ hiểu rằng con đường trưởng thành của một người làm nghệ thuật chân chính đòi hỏi sự khổ luyện nghiêm túc.

 Buổi học thanh nhạc biểu diễn song ca của thầy trò Học viện âm nhạc và trình diễn nghệ thuật SOUL. Ảnh: ANH TUẤN

Mới đây, việc gặp gỡ và hợp tác với nhạc sĩ Thanh Bùi mở The Rock & Pop Academy Hanoi (hệ thống đào tạo âm nhạc đương đại theo mô hình quốc tế tại Hà Nội) là một hướng đi mới mà ca sĩ Mỹ Linh muốn dành cho thế hệ trẻ: Nâng tầm môi trường học tập, khơi gợi khả năng sáng tạo của các em, với các tiêu chuẩn quốc tế. Nói đến việc đào tạo âm nhạc một cách bài bản từ trường học, so với các cuộc thi tạo ngôi sao chỉ qua một mùa, ca sĩ Mỹ Linh cho hay: “Chúng tôi không nghĩ tới việc phải đào tạo một ngôi sao mà cần xác định các em có tiềm năng gì và các thầy cô sẽ làm gì để giúp khai phá, gợi mở tiềm năng ấy, tạo cho các em một môi trường cởi mở về văn hóa để các em bộc lộ hết thế mạnh của mình. Trong nghệ thuật không nên có cạnh tranh, trong nghệ thuật mỗi người nên đẹp theo một cách khác, và nếu có cạnh tranh là cạnh tranh với chính mình, làm thế nào để mình sẽ giỏi hơn mình ngày hôm qua. Đó là một hành trình học suốt đời”.

Nghệ sĩ hay sản phẩm thương mại

Nhìn rộng ra toàn cảnh nền công nghiệp văn hóa Việt Nam đang tăng tốc mạnh mẽ, nguồn nhân lực chất lượng cao hiện đang được nhào nặn bởi hai trục triết lý giáo dục khác biệt nhưng mang tính bổ trợ sâu sắc: Hệ thống học viện, trường công lập (trục hàn lâm), đây là cái nôi vững chắc giữ gìn tư duy lý luận, kỹ thuật chuẩn mực và chiều sâu văn hóa, điển hình là Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam, Trường Đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, Học viện Múa Việt Nam, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội... Ở trục thứ hai, gồm các trung tâm đào tạo nghệ thuật, công ty giải trí tư nhân-nơi cung cấp một gói tích hợp thực chiến gồm: Vũ đạo, hát, định hình phong cách, tư duy tiếp thị và quản trị thương hiệu cá nhân trước truyền thông. Hiện có những trung tâm nổi trội như: Công ty Cổ phần SpaceSpeakers Group với những tài năng như Soobin Hoàng Sơn (Nguyễn Huỳnh Sơn), SlimV (Cao Văn Vịnh)...; Học viện âm nhạc và trình diễn nghệ thuật SOUL của nhạc sĩ Thanh Bùi với hướng đi quốc tế hóa, tài năng điển hình là nam ca sĩ Trọng Hiếu.

Sự bùng nổ của các trung tâm tư nhân mang đến sự phong phú, nhưng cũng đặt ra nhiều câu hỏi cho giới lý luận phê bình. “Công nghiệp văn hóa cần những ngôi sao có sức hút thương mại lớn, điều mà các trường công lập đôi khi quá nặng tính hàn lâm chưa tối ưu hóa được. Tuy nhiên, nếu các trung tâm tư nhân chỉ dạy phần ngọn (phong cách, chiêu trò câu khách) mà bỏ qua phần gốc (kỹ thuật cơ bản, phông văn hóa), chúng ta sẽ chỉ có những ngôi sao bong bóng dễ vỡ khi thị hiếu thay đổi”, nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long thẳng thắn.

Bên cạnh đó, các chuyên gia truyền thông cũng cảnh báo về việc rập khuôn cơ học mô hình đào tạo “idol” (thần tượng) theo chuẩn K-pop (nhạc pop Hàn Quốc) và J-pop (nhạc pop Nhật Bản). “Một ngôi sao nội địa thực thụ không thể là một bản sao lỗi của làn sóng văn hóa quốc tế, mà phải mang được căn tính văn hóa bản địa vào các sản phẩm quốc tế hóa”, nhạc sĩ Giáng Son chia sẻ.

Sàng cát tìm vàng 

Dù số lượng trung tâm và cuộc thi tài năng mở rộng liên tục, thị trường vẫn đang phải đối mặt với những thách thức lớn, theo nhạc sĩ Giáng Son, đó là việc khủng hoảng định hình tài năng, bởi hiện nay giới trẻ đang bị cuốn theo các trào lưu ngắn hạn, giật gân trên TikTok, YouTube thay vì chiều sâu. Bên cạnh đó là áp lực "chín ép", chu kỳ đào tạo bị rút ngắn để kịp chạy theo thị trường, như vậy, tài năng trẻ bị vắt kiệt sức hút quá sớm, thiếu hụt nền tảng để đi đường dài, dễ khủng hoảng tâm lý.

Để các trung tâm đào tạo và các tài năng trẻ không rơi vào vòng xoáy sớm nở tối tàn, theo Nghệ sĩ Nhân dân Trần Ly Ly, Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam, cần có sự bắt tay chiến lược giữa trường công lập (Nhà nước) và trung tâm tư nhân (doanh nghiệp). Nhà nước giữ vai trò giám sát, trang bị nền tảng học thuật và tư duy văn hóa cốt lõi; doanh nghiệp đóng vai trò hoàn thiện kỹ năng thực chiến, đóng gói sản phẩm và đưa ra thị trường. Có như vậy, nghệ sĩ trẻ mới vừa có gốc vững, vừa có ngọn tỏa sáng.

Nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long cũng kiến giải, khán giả Việt Nam có xu hướng kết nối cảm xúc sâu sắc với một cá thể độc lập hơn là một tập thể đông người. Các trung tâm nên áp dụng quy trình đào tạo thực tập sinh bài bản của K-Pop nhưng đầu ra hướng tới các nghệ sĩ solo đa năng (giống như cách Hieuthuhai (Trần Minh Hiếu) hay Soobin Hoàng Sơn đang vận hành). Nếu làm nhóm nhạc, quy mô nên tinh gọn (3-4 thành viên) để tối ưu hóa chi phí vận hành và linh hoạt chạy chương trình.

“Thời gian gần đây, việc học tập các quốc gia trong khu vực đưa nhạc cụ truyền thống và triết lý Á Đông vào MV, sản phẩm âm nhạc hiện đại đang thu hút sự quan tâm của công chúng. Tuy nhiên, các trung tâm của Việt Nam phải định hướng thực tập sinh thẩm thấu sâu sắc văn hóa bản địa. Âm nhạc ứng dụng có thể phối nhạc cụ dân tộc (đàn bầu, đàn tranh) với các thể loại âm nhạc quốc tế nhưng ca từ tôn trọng tính đa nghĩa của tiếng Việt. Nghệ sĩ trẻ phải là người kể câu chuyện của văn hóa Việt bằng ngôn ngữ của thế giới. Nếu không có nền tảng sâu sắc và cẩn trọng thì đây cũng có thể là con dao hai lưỡi”, nhạc sĩ Giáng Son đưa ra lời cảnh báo.

Sự tấp nập của các trung tâm đào tạo nghệ thuật là một tín hiệu đáng mừng, chứng tỏ nguồn tài năng trong xã hội luôn dồi dào và sẵn sàng tuôn chảy. Tuy nhiên, để nền công nghiệp văn hóa thực sự cất cánh, chúng ta không chỉ cần những lò luyện tạo xu hướng ngắn hạn, mà cần những kiến trúc sư giáo dục nghệ thuật đủ tầm nhìn. Thành công chỉ đến khi chúng ta dùng bộ lọc văn hóa của người Việt để giữ lại tính chuyên nghiệp, sự kiên trì của họ, đồng thời kiến tạo nên một thế hệ nghệ sĩ trẻ có đủ tầm vóc, bản lĩnh mang căn tính Việt Nam tự tin bước ra thế giới.