QĐND Online - Khởi nguồn từ dãy Trường Sơn hùng vĩ, sông La là nơi hợp lưu của hai dòng Ngàn Sâu và Ngàn Phố. Suốt chặng đường thiên lý, sông qua bao thác ghềnh, rồi xuôi dòng về bến Tam Soa. Sông chở nặng phù sa với bao ký ức buồn vui, vơi đầy theo con nước miệt mài bồi đắp màu mỡ cho những làng quê xanh mướt bờ dâu. Quyện vào trong cát, trong nước, được chắt chiu từ lòng đất mẹ, từ mưa nguồn nắng hạ nên con hến, con hàu, con cá, con tôm được cất lên từ dòng sông La đều thơm, ngon đến lạ. Hương vị đậm đà, dân dã ấy đã thấm sâu vào nỗi nhớ, để người đi xa xao xuyến đến nao lòng…

 

Làng Hến quê tôi ngày xưa gọi là Trường Xuân nay thuộc xã Trường Sơn, huyện Đức Thọ (Hà Tĩnh) khép mình phía tả ngạn sông La. Từ bao đời nay, người dân quê tôi gắn bó với dòng sông từ thuở “khai thiên, lập địa”. Mò mẫm, ngụp lặn và tảo tần làm Hến, lâu dần thành làng, thành nghề mưu sinh. Vốn chịu thương, chịu khó nên ngoài nghề cào Hến người dân quê tôi còn biết dệt thảm, đóng thuyền, nung vôi và buôn, bán ngược xuôi...

Ai đã một lần đến nơi đây, xem những công việc họ làm thì mới hiểu được nét truân chuyên, cần mẫn và sôi động của người làm Hến. Thật bồi hồi khi “Thành phố Hến nổi lửa” khoảng ba giờ sáng các bếp lửa nơi bến Hến rực đỏ, ngời lên sáng cả một khúc sông. Hến thơm ngon bởi được luộc với nước sông La, chất đốt bằng ruột nứa, cây sim, cây bổi từ đồi núi quê hương. Hến ra lò, ôi ! một cảm giác thật thanh tao, Hến có một hương thơm đặc trưng quyến rũ, bát nước Hến đầu tiên nóng hôi hổi mát, thơm, đậm ngọt, bổ dưỡng, màu trắng sữa như nguồn sống vô tận của dòng sông quê mẹ. Đúng như câu ca ai ví “ Dẫu ai đi quanh về quắt – không kẻo nước giắt kẻ thượng” ( Giắt là loại Hến con sinh sôi rất nhanh vào mùa hè, thích nghi sống ở vùng nước lợ như phía hạ nguồn giáp ranh giữa sông La và sông Lam).

Làng hến sông La

Vốn là người con lớn lên từ vùng quê nghèo “một nắng hai sương” nên tôi hiểu những việc làm thầm lặng của người dân quê lam lũ. Để đặc sản Hến đến được với người thưởng thức, thì người làm nghề phải trải qua nhiều công đoạn. Những tấm lưng của mẹ ngày càng còng thêm vì sớm khuya, tảo tần chạy chợ..Có thể nói, công việc của người thợ làm Hến suốt ngày lênh đênh trên sông nước. Những chiếc thuyền lặng lẽ rời bến trong đêm ngược dòng đến những vùng bến mới. Ngày xưa khi chưa có phương tiện máy móc, thợ cào Hến phải chống chèo, vượt qua bao ghềnh thác, sông sâu... Thương lắm cái nghề dập dềnh trên sông nước, mùa hè bình yên họ thả mình trên dòng sông, tấm lưng trần rám nắng, từ cạn đến sâu, họ gồng mình kéo từng nhả cào trông thật nhọc nhằn.

Mùa triều lớn tháng tám, tháng mười họ cào Hến bằng thuyền, những cây sào vút trời, đứng mạn thuyền cào ngược, cào xuôi, dẫu hiệu suất không cao nhưng đã là nghề họ cũng bằng lòng gom nhặt. Cào Hến mùa đông người dân nơi đây gọi vui là “Vũ điệu nhặt khoan”.

Không quên được một thời đói khổ, cơm không đủ ăn, người dân nghèo quê tôi “ Gạo hút, canh rau làm chủ lực”; dòng sông quê là nơi đã sưởi ấm chúng tôi qua từng bữa Hến mát lòng. Ngày ấy, gọi là bữa cơm nhưng thực ra chủ yếu là khoai lang, ăn củ khoai tháng năm, tháng sáu au bột đến nghẹn cổ, rồi lại uống một ngụm nước Hến cùng quả cà pháo giòn tan, bữa thì mẹ mua bánh đa, bánh đúc ăn với nước Hến thế là cũng ấm lòng.

Dẫu có đi khắp bốn phương trời nhưng trong lòng mỗi người con bên triền sông ấy vẫn không bao giờ quên về cội nguồn, thương từng bến nước và nhớ về hương vị Hến của Sông La. Bây giờ nhiều nơi Hến đã là ẩm thực, đặc sản đắt tiền, ăn bữa cơm Hến ở thị thành khiến lòng tôi cứ nao nao nhớ về một thuở… Có phải Hến và dòng sông thơ sông nhạc ấy là tố chất cho những cô gái, chàng trai bên dòng sông La có làn da trắng mịn, vừa giỏi đánh giặc, vừa đảm đang cấy cày và biết làm thơ.

Về quê, được vẫy vùng giữa dòng sông La, được ăn bát cơm từ tay mẹ nấu, có canh Hến với nắm rau vườn nhà và quả cà giòn muối mặn...Chỉ như vậy thôi cũng khiến những người đi xa đau đáu tìm về.

Bài và ảnh: Duy Hoàn