QĐND - Làng Sơn Đồng (huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội) vốn nổi tiếng là làng nghề chuyên tạc tượng và những đồ thờ cúng nhưng ít người biết rằng trong ngôi làng nghề này còn có một di sản văn hóa đặc biệt, đó là một ngôi nhà cổ được xây dựng chỉ trong… một đêm.

Ông Nguyễn Viết Vi, chủ nhân của ngôi nhà huyền thoại kể một cách chậm rãi về huyền tích đã được truyền tụng suốt 336 năm qua: Năm 1675, dưới đời vua Lê Hy Tông (1675-1705), con voi mà Đô đốc Thái bảo Nguyễn Công Triều (1614-1690) mượn của triều đình để kéo nguyên vật liệu nhằm xây dựng đình chùa, miếu mạo, đường sá cho dân chúng làng Đông Lao, phủ Hoài Đức (nay là thôn Đông Lao, xã Đông Lao, huyện Hoài Đức) kiệt sức mà chết. Theo luật thời ấy, hoặc là ông phải đền một con voi đúc bằng bạc nặng 4 tấn đúng bằng trọng lượng con voi thật; hoặc là phải chịu xử trảm. Vì là quan thanh liêm, Đô đốc Nguyễn Công Triều dồn hết sản nghiệp cũng chỉ đổ được có 4 cái chân voi bằng bạc, coi như cái chết đã được ấn trước. Tham tụng Hình bộ Thượng thư Nguyễn Viết Thứ (1644-1692)-người được giao xét xử vụ án hiểu rõ ẩn tình vụ án nên tìm mọi cách “biện hộ” cho bị cáo.

Gian giữa của ngôi nhà.

Trong một lần “ngự đàm” với nhà vua, ông mới kể một câu chuyện dân gian: Một anh tá điền nghèo phải đi cày thuê cho địa chủ. Một buổi trưa nóng, chú trâu lăn ra chết. Địa chủ bắt anh tá điền phải đền... Vua nghe vậy, tức khí đập bàn quát: “Con trâu chết là tại trời, chứ có phải do anh tá điền muốn nó chết đâu”. Nhân cơ hội, quan Thượng thư liền bẩm tấu vụ án phải đền voi bạc của Đô đốc. Vua suy tính rồi khen ngợi tài trí của quan Thượng thư và đồng ý xóa tội cho Đô đốc.

Ơn cứu mạng khiến Đô đốc luôn nghĩ đến việc đáp đền. Nhưng hễ Đô đốc nhắc đến việc giúp bạn chút vật chất là bị chối từ dù gia cảnh Thượng thư cũng không sung túc. Lần hồi mãi, quan Đô đốc cũng tìm được một kế. Trong một lần đàm đạo, ông Đô đốc cũng cài vào câu chuyện rằng: Làm con mà để cha mẹ già sống túng thiếu là không trọn đạo hiếu. Đã xem nhau như ruột thịt, nên quan Đô đốc tự lãnh trách nhiệm đền đáp với song thân quan Thượng thư. Trước tiên là dựng một ngôi nhà khang trang ở Sơn Đồng. Cái lý của quan Đô đốc thật khó từ chối nên quan Thượng thư Nguyễn Viết Thứ nói thách: Chỉ nhận ngôi nhà nếu ngôi nhà làm xong chỉ trong… một đêm.

Một ngày đầu năm 1676, dân chúng vùng Hoài Đức thấy một đoàn tùy tùng cùng voi, ngựa, trâu, kéo gỗ, gạch, đá, ngói, hoành phi, câu đối… thẳng tiến nhằm hướng làng Sơn Đồng. Đến khu đất của gia đình quan Thượng thư, Đô đốc Nguyễn Công Triều bước vào căn nhà tranh, thi lễ với hai cụ thân sinh của bạn, xin phép dựng ngôi nhà mới. Công việc diễn ra trước một vùng đuốc sáng rực. Sớm tinh sương, bà con đổ đến xem tình hình ngôi nhà thì thật kỳ lạ. Mới chiều qua, nơi đây còn là nhà mái tranh, nay được thay thế bằng ngôi nhà mới 5 gian, 2 chái dài hơn 18 mét. Quan Thượng thư tròn mắt kinh ngạc, từ đó tình cảm đôi bạn ngày càng thắm thiết.

“Ngôi nhà một đêm” nay đã được tu bổ.

Ông Vi cho biết: Câu chuyện trên được gọi là “dã sử” vì đến nay chưa tìm thấy pho sử chính thống của các triều đại chép lại, tất cả chỉ lưu truyền trong dân gian. Biết ông Vi là hậu duệ đời thứ 11 không thuộc hệ con trai trưởng quan Thượng thư nhưng được thừa tự gia sản này, nhiều người đề nghị ông Vi làm đơn để ngôi nhà được công nhận là di tích lịch sử văn hóa. Ông vẫn chỉ cười mà rằng: “Công nhận hay không không quan trọng, điều cốt yếu là gìn giữ và được sống trong một kỷ vật quý báu của cha ông”. Ông quan niệm “hữu xạ tự nhiên hương” nên không tuyên truyền về giá trị văn hóa ngôi nhà. Ông Vi cho xem những bức ảnh đầu những năm 1990, ngôi nhà xuống cấp nghiêm trọng. Ông Vi vốn làm trong ngành xây dựng, quyết tâm phục dựng ngôi nhà của tổ tiên vào tháng 11-1995, đại tu phần mái và sàn đã xập xệ. Nhờ tâm huyết của ông mà nay ngôi nhà đã trở nên đẹp đẽ hơn, tiếng tăm lan xa; ngôi nhà trở thành niềm tự hào của người dân làng Sơn Đồng.

Bài và ảnh: HOÀNG HOÀNG