Đã hai mươi năm sống ở Hà Nội nhưng Tết năm nào tôi cũng về quê để dự hội lồng tồng. Cả bản Hon nhỏ bé của tôi nằm ngay bên cạnh dòng sông Năng, có tất cả khoảng một trăm nóc nhà người Tày. Bản Hon cả năm chỉ một ngày vui nhất, đó là ngày hội lồng tồng. Mỗi khi mùa xuân đến, hoa đào nở rộ thì những người trong bản lại cùng nhau mở hội. Hội lồng tồng đã có tự bao giờ không ai biết, chỉ biết rằng đã có từ thuở xa xưa và nó là ngày hội truyền thống của cả một vùng. Lúc nhỏ tôi thường hay hỏi ông bà nội, ngày hội lồng tồng có từ bao giờ? Nhưng ông bà bảo không biết, mà cũng không ai biết. Tôi chỉ nhớ từ khi mới lẫm chẫm biết đi, tôi đã được ông bà dắt trèo qua ruộng bậc thang để xem hội lồng tồng. Hội lồng tồng được tổ chức đều đặn mỗi năm và rất vui, nên người ở mọi nơi cùng kéo đến xem rất đông.
Hội lồng tồng năm nào cũng được chuẩn bị rất chu đáo. Từ giữa tháng chạp một ban tổ chức lễ hội đã được cử ra, bao gồm trưởng bản cùng một số trai trẻ có sức khỏe, được bà con và mọi người tin tưởng, quý mến. Những người trong ban tổ chức sẽ phân công nhau đi chợ mua nào lưỡi cày, nào dao quắm, nào dao dựa v.v.. Đó là những dụng cụ lao động hằng ngày dành để làm phần thưởng. Còn chị em phụ nữ thì được phân công khâu còn. Mỗi người khâu lấy vài ba quả nộp cho ban tổ chức để thi tung còn trong ngày hội. Những quả còn khâu bằng vải hoa nhiều màu nom rất đẹp. Ruột bên trong nhồi bằng hạt bông. Dây còn làm bằng sợi vải, buộc nhiều tua xanh đỏ tím vàng. Cánh con trai thì sáng tinh mơ ngày mồng 4 phải lên rừng chặt cây mai to nhất đem về dựng làm cột. Cây được chọn làm cột phải cao và thẳng, lá non mới bắt đầu mở ra như hai cánh bướm, trên lá và thân vẫn còn nguyên phấn tuyết. Nghĩa là phải chọn cây mà trong ruột của nó còn trong trắng trinh nguyên. Khi đẵn cây cũng phải chọn giờ, phải vào buổi sớm lúc bầu trời và mặt đất còn tinh khiết hơi sương. Kén những chàng trai to khỏe nhất để khiêng đem về, mỗi lần chuyển vai thì phải cùng đồng thanh kêu lên một tiếng.
Cây cột còn là linh hồn của ngày hội, phải chờ khi nào cột còn được dựng lên thì trong lòng mọi người mới thực sự cho là mùa xuân đã tới. Cột còn dựng ngay trên chân ruộng Nà Mạ vừa mới gặt xong. Nhìn lên ngọn cột, ai cũng có cảm giác như đó là cây cột biết nói lời mời mọc, vẫy chào… Cây mai tuyết cao nhất rừng được chặt ngang sát mặt đất, lấy đến mút ngọn. Đem về dựng lên, phần ngọn mềm sẽ được uốn làm thành một vòng tròn. Vòng tròn đó bị ken phên che kín, chỉ để hở một lỗ to bằng chiếc bát con để khi còn tung lên sẽ chui qua. Phần ken phên to hơn dán giấy trắng, phần lỗ nhỏ không ken dán bằng giấy đỏ. Trai gái đứng hai bên thi nhau tung còn qua vòng. Ai mà tung quả còn chui qua vòng đỏ thì sẽ thắng cuộc. Giải thưởng chỉ một cái lưỡi cày hoặc một con dao quắm, dao dựa… Phần thưởng tuy đơn sơ như vậy nhưng mà có nhiều ý nghĩa, bởi vì nó đem lại sự may mắn cho người đó suốt cả năm. Quan trọng hơn nữa là còn đem lại sự an khang, thịnh vượng cho cả bản. Ở một số nơi, nếu ngày đầu chưa có người tung trúng vòng đỏ thì hôm sau lại tung tiếp. Bởi ai cũng quan niệm rằng, phải tung quả còn chui qua vòng đỏ để đem lại may mắn cho cả bản. Nhưng hội lồng tồng ở bản Hon thì năm nào cũng có người tung qua vòng đỏ ngay từ ngày đầu.
Hội lồng tồng bắt đầu từ buổi sáng sớm, thi các trò chơi: đi trên đuôi trâu, đánh yến, ném vòng cổ chai, leo cột cao, bắn súng kíp, đấu bóng chuyền… Thi tung còn bao giờ cũng là trò chơi sau cùng, bởi đây là cuộc thi vui nhất ai cũng muốn được tham gia. Hơn nữa, thi tung còn mới là cuộc thi thực sự có ý nghĩa. Nó không chỉ đem lại phần thưởng và sự may mắn, mà thanh niên nam nữ có thể còn tìm được người bạn đời của mình.
Khi tan hội, nếu ai đã tìm được đôi cho mình thì kéo nhau ra bìa rừng hoặc bờ suối để ngồi chơi, hoặc tỏ tình. Ai chưa có đôi thì kéo nhau lên các nhà sàn chơi, ai cũng sẽ được các gia đình mời bánh trời, bánh khẩu sli, bánh khảo… Hoặc may mắn hơn sẽ được các gia chủ mời dự bữa cơm mà gia đình chỉ dành để đón khách. Gia đình nào cũng mong nhà mình có nhiều khách lên chơi và khách phải ăn hết những thứ đem ra mời, có như vậy thì chủ nhà mới thật sự mừng vui. Không ai có thể từ chối ăn uống trong lúc này để đem lại vận hên cho gia chủ.
Hội lồng tồng là để cầu trời đất, thần linh, năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, mọi người mạnh khỏe, có cuộc sống no đủ, đôi lứa yêu nhau hạnh phúc. Mùa xuân này bạn mời bạn hãy thử ngược lên các tỉnh vùng cao để xem hội lồng tồng và tham quan hồ Ba Bể. Chắc chắn sẽ thấy nhiều điều rất thú vị!
Nhà thơ DƯƠNG THUẤN