QĐND - Ngày 29-4, tại huyện đảo Lý Sơn (tỉnh Quảng Ngãi), cùng với Lễ hội Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa đã diễn ra lễ khánh thành Khu lưu niệm đội Hoàng Sa kiêm quản Trường Sa. Tới dự có đại diện nhiều bộ, ban, ngành trung ương và lãnh đạo tỉnh Quảng Ngãi, đại diện lãnh đạo các tỉnh miền Trung. Đông đảo người dân huyện đảo Lý Sơn, cùng khoảng 15 nghìn du khách về dự lễ hội.

Lễ hội Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa năm nay được tổ chức trong hai ngày 28 và 29-4, với nhiều hoạt động tri ân, uống nước nhớ nguồn. Cùng với các hoạt động văn hóa thể thao sôi động như thi đấu bóng chuyền, đua thuyền, thả hoa đăng… là lễ cầu siêu tri ân tiền nhân mở đất, các hoạt động văn hóa tâm linh truyền thống của người dân Lý Sơn suốt mấy trăm năm qua. Lễ hội đã truyền đến mọi người một thông điệp: Mảnh đất mấy nghìn năm của cha ông bao đời thấm máu. Xưa, cha ông thuyền con đè sóng cả, nhưng với tinh thần trung quân ái quốc, biết bao nghĩa binh đã “cảm tử” lên thuyền khai mở, giữ gìn bờ cõi. Nay, nhân dân cả nước hãy đoàn kết một lòng xây dựng quê hương đất nước, tạo thế, tạo lực mọi mặt giữ gìn từng tấc đất thiêng liêng. Đó cũng là mệnh lệnh hối thúc của lịch sử, của truyền thống văn hiến, là khí phách quật cường Việt Nam.

Người dân Lý Sơn cầu mong linh hồn của các anh hùng nghĩa sĩ bỏ mình nơi trùng dương hãy nhập vào những chiếc thuyền này tìm đường về quê cha đất tổ.

Khoảng 15 nghìn du khách từ mọi miền Tổ quốc đã tới đảo Lý Sơn tham dự lễ hội, tạo nên một không khí vui tươi phấn khởi của nhân dân trong những ngày cả nước kỷ niệm 35 giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất Tổ quốc. Hiểu về cha ông, nhân dân tham dự lễ hội thêm yêu nước thương nòi, tự tôn dân tộc, lòng nhủ với lòng thực hiện các nhiệm vụ chiến lược của Đảng xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ngàn lần yêu dấu.

Nhân dịp này, Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch đã trao bằng khen cho dòng họ Đặng ở thôn An Vĩnh, đảo Lý Sơn vì đã hiến tặng Nhà nước bộ tài liệu quý thờ từ Triều Nguyễn về nguồn gốc ra đời đội Hoàng Sa.

Năm 2010, Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi đã có đề án trình Chính phủ về việc đăng cai Festival biển đảo Việt Nam 2012. Festival này sẽ có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, du lịch, trong đó lấy trọng tâm là Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa của huyện đảo Lý Sơn mời gọi du khách.

Khu lưu niệm đội Hoàng Sa kiêm quản Trường Sa (hay còn gọi kiêm quản Bắc Hải), bao gồm các hạng mục: Đình làng An Vĩnh, tượng đài đội Hoàng Sa, Nhà trưng bày, miếu Hoàng Sa và các ngôi mộ cai đội Hoàng Sa. Trung tâm của khu lưu niệm này là Nhà trưng bày đội Hoàng Sa Bắc Hải, giới thiệu hơn 100 hiện vật, mô hình, tài liệu về đội Hoàng Sa như: Mô hình thuyền, các dụng cụ đi biển, bài vị, vũ khí, chiếu, dây mây, thẻ tre, tờ lệnh… của những tráng binh Lý Sơn đi giữ biển năm xưa. Nhà trưng bày còn giới thiệu nhiều tư liệu quý về các sắc phong của vua quan phong kiến cho những thủy thủ tham gia đội Hoàng Sa; lực lượng vũ trang và hình ảnh biển đảo Việt Nam.

Sự ra đời của đội Hoàng Sa còn gắn liền với một lễ hội truyền thống rất độc đáo và thiêng liêng của người dân huyện đảo Lý Sơn, đó là Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa. Tư liệu gần đây nhất của Viện Hán Nôm cho biết, đội Hoàng Sa ra đời dưới thời vua Minh Mạng, triều Nguyễn. Đội Hoàng Sa có nhiệm vụ đi mở những ngư trường mới, vẽ bản đồ biển đảo, khai thác hải sản, tìm vớt các vật phẩm quý do tàu buôn nước ngoài chìm đắm, trôi dạt trên biển. Theo đó, những thủy thủ trong đội Hoàng Sa sẽ xuất bến từ tháng 3 đến tháng 8 (âm lịch) hằng năm. Tuy nhiên, do điều kiện kỹ thuật hàng hải còn yếu kém, lại mang trọng trách nặng nề nên nhiều đội Hoàng Sa đã mất tích trên biển. Dân gian vùng Quảng Ngãi, Phú Yên có câu ca: “Hoàng Sa trời nước mênh mông/Người đi thì có mà không thấy về/Hoàng Sa mây nước bốn bề/Tháng Hai khao lề thế lính Hoàng Sa” minh chứng cho những gian nan nguy hiểm mà người thủy thủ trong đội Hoàng Sa phải đối mặt. Cũng chính vì sự hiểm nguy đó mà người Lý Sơn làm lễ tế sống cho những người con của mình trước khi làm nhiệm vụ. Thủy thủ đi Hoàng Sa, ngoài lương thực, nước uống còn mang theo 3 sợi dây mây, một manh chiếu, một thẻ tre có ghi tên tuổi, quê quán từng người để lỡ may có chết trên biển vẫn còn hy vọng thây dạt vào bờ, người trong đất liền nhặt được còn lo mộ chí. Gian nan, khốc liệt, hiểm nguy không ngăn được bước chân mở đất của người Lý Sơn, để rồi hằng năm, hết lớp này đến lớp khác tráng đinh Lý Sơn lại hướng về phía biển đi mở đất. Lễ tế theo đó mà thành lề thành thói. Đến sau này, dù đội Hoàng Sa không còn nhưng nhân dân vẫn tưởng nhớ, tri ân tiền nhân anh hùng, nhân dân làm 5 chiếc bè tế, thả trên biển và cầu ước rằng anh linh các anh hùng, nghĩa sĩ theo đó mà trở về với quê cha, đất tổ. Lễ khao lính thế Hoàng Sa của người Lý Sơn thể hiện ý chí kiên cường của người dân nơi đây. Lễ khao lề thế lính giờ không còn là hoạt động văn hóa tâm linh của 13 dòng họ tiên hiền (họ đầu tiên ra mở đất) mà đã trở thành hoạt động lễ hội, văn hóa vô cùng thiêng liêng, trang trọng đặc sắc của Lý Sơn, Quảng Ngãi, và của cả dân tộc Việt Nam.

Tin, ảnh: Lê Đông Hà