Tỉnh Lào Cai hiện có 99 xã, phường, với hơn 30 thành phần dân tộc cùng sinh sống. Không gian ấy lưu giữ một kho tàng di sản phong phú, từ lễ hội, nghi lễ, dân ca, dân vũ, nghề thủ công, tri thức dân gian đến kiến trúc nhà ở, ẩm thực và trang phục truyền thống...

Nhiều năm trước, câu chuyện bảo tồn di sản ở các địa phương thường rơi vào tình trạng sân khấu hóa hoặc hành chính hóa, làm mất đi hồn cốt vốn có. Nhận rõ điều đó, Lào Cai đã thực hiện bước chuyển chiến lược, đó là bảo tồn dựa vào nghệ nhân và cộng đồng là chủ yếu. Thay vì để cơ quan quản lý đứng ra tổ chức, người dân chỉ tham gia khi có sự kiện, tỉnh Lào Cai xác định cộng đồng, nghệ nhân, già làng, trưởng bản và những người am hiểu văn hóa phải là lực lượng trực tiếp thực hành, truyền dạy và gìn giữ di sản. Theo đồng chí Lại Vũ Hiệp, Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, trong công tác bảo tồn các di sản văn hóa, văn hóa truyền thống, từ tập luyện, truyền dạy đến thực hành và quản lý lễ hội, người dân được trao vai trò chủ động. Chính cách làm này giúp các giá trị văn hóa truyền thống được duy trì tự nhiên, đồng thời trở thành những sản phẩm du lịch có sức hấp dẫn riêng.

 

Đồng bào dân tộc Mường ở xã Quy Mông và xã Liên Sơn (Lào Cai) biểu diễn các tiết mục văn nghệ dân gian tại Ngày hội văn hóa dân tộc Mường.

Chia sẻ về văn hóa truyền thống, bà Hà Thị Nhiêu, 75 tuổi, dân tộc Mường, ở thôn Đoàn Kết, xã Liên Sơn, cho biết: “Dân tộc chúng tôi có điệu hát Đang Mường nổi tiếng và nổi bật là sử thi "Đẻ đất đẻ nước" nói về nguồn gốc loài người và sự đoàn kết của các dân tộc anh em. Thời gian qua, công tác bảo tồn văn hóa Mường nói chung và nghệ thuật hát Đang Mường nói riêng được chính quyền địa phương rất quan tâm thông qua việc trao quyền cho cộng đồng. Hiện nay, chúng tôi có Câu lạc bộ Mường Liên Sơn, trong đó, các nghệ nhân và người già trong làng trực tiếp truyền dạy những bài hát cổ cho thế hệ trẻ bằng tiếng Mường”. Câu lạc bộ Mường Liên Sơn hiện có 16 thành viên với các độ tuổi khác nhau. Chị Cầm Thị Nga, 38 tuổi, một thành viên câu lạc bộ chia sẻ: “Năm 2025, chính quyền địa phương hỗ trợ chúng tôi kinh phí mua sắm váy áo truyền thống và tạo mọi điều kiện thuận lợi để câu lạc bộ sinh hoạt. Chúng tôi thường xuyên biểu diễn tại các lễ hội hoặc các sự kiện văn hóa của cộng đồng. Đối với các sự kiện văn hóa của tỉnh, khi đi biểu diễn, chúng tôi đều được hỗ trợ kinh phí”.

Để quan điểm lấy cộng đồng làm chủ thể không dừng ở khẩu hiệu, tỉnh Lào Cai đang cụ thể hóa bằng các cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động văn hóa ở cơ sở. Điểm đột phá lớn nhất là chính sách đồng hành với văn hóa cơ sở. Năm 2025, HĐND tỉnh Lào Cai đã thông qua quyết định cho phép các xã, phường thành lập ít nhất một câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, thể thao. Tỉnh hỗ trợ ban đầu 150 triệu đồng cho mỗi câu lạc bộ để sắm sửa trang thiết bị cùng 30 triệu đồng/năm để duy trì hoạt động. Đặc biệt, nếu các câu lạc bộ duy trì biểu diễn thường xuyên từ 4 buổi/tháng trở lên để phục vụ du khách, họ sẽ tiếp tục nhận được khoản kinh phí hỗ trợ thêm. Từ những hạt nhân nhỏ như vậy, một mạng lưới thực hành văn hóa được hình thành ngay trong đời sống cơ sở. Đáng chú ý, Lào Cai còn đang tìm cách đưa tri thức dân gian vào những sản phẩm gần gũi với đời sống hiện đại. Từ 99 món ăn đặc trưng được lựa chọn ở 99 xã, phường, ngành văn hóa định hướng xây dựng thành 34 mâm cơm ẩm thực vùng cao. Qua đó giới thiệu văn hóa, môi trường sống, tập quán sản xuất và quan niệm ứng xử của cộng đồng địa phương tới khách du lịch.

Từ nguồn lực của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhiều mô hình làng văn hóa của đồng bào Mông, Hà Nhì, Tày... được đầu tư, hỗ trợ. Những làng văn hóa này không chỉ được xây dựng như những bảo tàng ngoài trời, mà trang phục, ẩm thực, nghề truyền thống và tập quán sinh hoạt hằng ngày của đồng bào trở thành một phần của trải nghiệm du lịch. Cùng với đó, các nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát, chạm khắc bạc, rèn đúc... được định hướng phát triển thành sản phẩm có khả năng tiếp cận thị trường. Đồng chí Lại Vũ Hiệp nhấn mạnh: “Để bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống hiệu quả thì cần lấy cộng đồng làm trung tâm, người dân vừa là người sáng tạo, vừa trực tiếp thụ hưởng các giá trị văn hóa. Đồng thời cần quan tâm bồi dưỡng thế hệ trẻ, huy động nguồn lực của nhà nước, của doanh nghiệp và của xã hội chung tay tham gia để đạt hiệu quả tốt nhất”.