QĐND - Đáp lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày 19-12-1946, trong 60 ngày đêm, quân và dân Hà Nội đã thể hiện tinh thần quả cảm, chiến đấu mưu trí, giằng co với địch từng con phố, góc nhà với ý chí “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”. Thời gian đã lùi xa, nhưng những dấu ấn gắn liền với sự kiện này hiện vẫn còn lưu giữ ở nhiều tuyến phố, điểm chợ, căn nhà, trường học ở Hà Nội.

Chiến trường xưa đã thành di tích cách mạng

Chợ Đồng Xuân không chỉ nổi tiếng là một trong những trung tâm thương mại truyền thống lớn nhất Hà Nội với tuổi đời hơn 100 năm, mà nơi đây còn gắn liền với chiến tích oai hùng của quân dân Thủ đô những ngày đầu nổ ra cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Lịch sử ghi lại, trong những trận chiến đấu ở chợ Đồng Xuân, quân ta chỉ có 19 chiến sĩ cảm tử với 2 khẩu trung liên, 1 khẩu tiểu liên, vài khẩu súng trường, còn lại là lựu đạn, dao, kiếm, nhưng đã tiêu diệt được hơn 100 tên địch, kìm giữ chân không cho chúng tiến sâu vào nội thành và chờ thời cơ rút ra ngoài tiếp tục kháng chiến trường kỳ.

Để tưởng nhớ, tôn vinh các anh hùng liệt sĩ đã chiến đấu hy sinh trong 60 ngày đêm quyết tử bảo vệ Thủ đô, nhân dịp kỷ niệm 58 năm Ngày Toàn quốc kháng chiến (19-12-2004), Thành phố Hà Nội đã khánh thành bức phù điêu “Hà Nội mùa đông 1946” được đúc bằng đồng, nặng 7 tấn, cao 5,7m cả bệ, rộng 4,5m. Mặt trước của tấm phù điêu là hình ảnh các chiến sĩ cảm tử quân ôm bom ba càng, anh bộ đội cầm súng, công nhân, phụ nữ Thủ đô cùng sát cánh bên các chiến sĩ bảo vệ Hà Nội. Trên nền là những mái nhà của phố cổ lô xô, dáng hình chợ Đồng Xuân và ô Quan Chưởng xưa.

Ông Đinh Ngọc Phong, Trưởng phòng Văn hóa-Thông tin quận Hoàn Kiếm cho biết: Mặc dù chợ Đồng Xuân hằng ngày luôn ồn ào, tấp nập bởi người mua, kẻ bán, nhưng công trình bức phù điêu “Hà Nội mùa đông 1946” vẫn được Ban quản lý chợ chăm lo giữ gìn tốt. Vào các ngày lễ, Tết, mồng Một và ngày rằm hằng tháng, nhiều bà con kinh doanh trong khu vực chợ Đồng Xuân thường đến thắp hương, đặt hoa tưởng nhớ anh linh các chiến sĩ cảm tử quân. Từ năm 2009 đến nay, vào dịp kỷ niệm Ngày Toàn quốc kháng chiến (19-12), UBND quận Hoàn Kiếm đã tổ chức Lễ hội truyền thống Liên khu I tại khu vực chợ Đồng Xuân với nhiều hoạt động ý nghĩa như: Thắp hương, đặt vòng hoa tưởng niệm tại bức phù điêu; Biểu diễn nghệ thuật; Diễu hành của các lực lượng quần chúng; Giao lưu với các nhân chứng lịch sử-các chiến sĩ Liên khu I năm xưa…

Sân khấu Đền Bà Kiệu, nơi có tượng đài các cảm tử quân, thường xuyên diễn ra các hoạt động nghệ thuật trong những dịp lễ lớn của đất nước và thủ đô Hà Nội.

Giữ lại những giá trị lịch sử vô giá

Cùng với di tích chợ Đồng Xuân, Hà Nội còn có gần 30 điểm di tích cách mạng kháng chiến gắn liền với sự kiện 60 ngày đêm bảo vệ Thủ đô (từ 19-12-1946 đến 19-2-1947). Có thể kể đến một số di tích tiêu biểu như: Bắc Bộ phủ, Bưu điện Hà Nội (số 75 Đinh Tiên Hoàng), Nhà máy điện Yên Phụ (số 11-13 phố Cửa Bắc), các pháo đài Láng (quận Đống Đa), pháo đài Xuân Tảo (huyện Từ Liêm), pháo đài Xuân Canh (huyện Đông Anh), số 71 Hàng Trống (nay là trụ sở Báo Nhân Dân), số 86 Hàng Bạc (trụ sở Ban chỉ huy Trung đoàn Thủ Đô)...

Theo bà Nguyễn Thị Thủy, Trưởng phòng nghiên cứu phát huy giá trị di tích (Ban quản lý di tích-danh thắng Hà Nội), trong số gần 200 di tích kháng chiến cách mạng, số di tích gắn liền với sự kiện 60 ngày đêm bảo vệ Thủ đô chiếm khoảng 15%. Đến nay, các điểm di tích này đã được lập hồ sơ khoa học, hồ sơ pháp lý và hầu hết đã được gắn biển di tích. Một số di tích đã được khoanh vùng bảo vệ, quản lý như các pháo đài ở Láng, Xuân Tảo và Xuân Canh. Tuy nhiên, phần lớn các di tích này thường ở những vị trí đông dân cư của Thủ đô nên không tránh khỏi tình trạng bị xâm lấn, hoặc là chưa được người dân tham gia giữ gìn, bảo vệ chu đáo. Tôi hỏi bà Thủy:

- Để khắc phục thực trạng đó, Ban quản lý di tích-danh thắng chú trọng quan tâm những vấn đề gì?

Bà Nguyễn Thị Thủy cho biết:

- Ngoài việc tiếp tục bổ sung, hoàn thiện hồ sơ khoa học cho các di tích, chúng tôi đang tích cực sưu tầm các hiện vật kháng chiến gốc liên quan đến những sự kiện tiêu biểu diễn ra ở các di tích. Bên cạnh đó, chúng tôi sẽ phối hợp với cơ quan chức năng của các quận, huyện tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, giới thiệu để nhân dân hiểu rõ mục đích, vai trò của việc quản lý, bảo vệ di tích cách mạng kháng chiến. Ban quản lý di tích-danh thắng Hà Nội cũng sẽ chủ động giới thiệu với một số bảo tàng Trung ương, Bảo tàng Hà Nội và doanh nghiệp lữ hành xây dựng các tua, tuyến tham quan đến các di tích giàu ý nghĩa giáo dục truyền thống cách mạng.

Sự kiện 60 ngày đêm “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” chỉ diễn ra thời gian ngắn trong lịch sử kháng chiến của dân tộc. Nhưng đây là thời điểm bộc lộ tinh thần yêu nước cao đẹp, lòng quả cảm vô song của con người Việt Nam nói chung, của quân dân Hà Nội nói riêng. Chúng tôi cho rằng, với tốc độ đô thị hóa như hiện nay, nguy cơ nhiều di tích tiếp tục bị xâm hại, bị teo tóp, mất mát là khó tránh khỏi. Vì vậy, vấn đề có ý nghĩa lâu dài nhưng cũng cấp bách hiện nay là Thành phố Hà Nội cần chăm lo tốt hơn nữa công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy các giá trị di tích gắn liền với sự kiện này. Đó là việc làm thiết thực để tri ân thế hệ cha anh đã làm nên một thời kỳ lịch sử đặc biệt của dân tộc Việt Nam.

Bài và ảnh: THIỆN VĂN