Tinh hoa đồng Ngũ Xã: Hơn bốn thế kỷ “đỏ lửa”

Trong căn nhà nhỏ tại số 178 phố Trấn Vũ, nơi vừa là xưởng đúc vừa là không gian trưng bày, giữa những pho tượng Phật, tượng thờ và tượng chân dung bằng đồng xếp kín gian phòng, chúng tôi gặp nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng. Ánh đồng trầm ấm phản chiếu lên khuôn mặt người nghệ nhân đã ngoài bảy mươi, người dành hơn nửa thế kỷ cuộc đời để giữ lửa cho nghề cha ông.

Thợ đúc đồng phải trải qua nhiều công đoạn để có sản phẩm.

Sinh ra trong gia đình nhiều đời gắn bó với đúc đồng, ông Ứng được cha là nghệ nhân Nguyễn Văn Tiếp truyền nghề từ khi còn nhỏ. Những bài học đầu tiên không chỉ là cách nặn đất, làm khuôn hay nấu đồng, mà là sự kiên nhẫn, tỉ mỉ trong từng công đoạn.

“Trước năm 1955, đúc đồng Ngũ Xã chủ yếu phục vụ nhu cầu tâm linh với tượng Phật, đồ thờ. Sau đó, cùng với sự chuyển mình của đất nước, làng nghề mở rộng sang sản xuất các sản phẩm phục vụ quốc phòng và đời sống dân sinh, song vẫn duy trì dòng sản phẩm truyền thống”, ông Ứng chia sẻ. Sự linh hoạt trong định hướng sản xuất giúp đồ đồng Ngũ Xã dần hiện diện trong sinh hoạt thường ngày của người dân ở nhiều vùng miền, qua đó tạo dựng uy tín và vị thế riêng cho làng nghề giữa dòng chảy thủ công truyền thống.

Điểm khác biệt của sản phẩm đồng Ngũ Xã nằm ở kỹ thuật đúc liền khối, một phương pháp đòi hỏi trình độ tay nghề cao và sự làm chủ toàn bộ quy trình chế tác. Với những sản phẩm có kích thước nhỏ, việc đúc liền khối đã không hề đơn giản; còn với các tác phẩm lớn, mức độ phức tạp càng gia tăng, yêu cầu người thợ phải tính toán chính xác từ nhiệt độ, thời điểm rót đồng đến kết cấu khuôn. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng, đây là kỹ thuật đặc biệt khó, đòi hỏi sự thành thục ở mọi công đoạn và đến nay vẫn được coi là bí quyết nghề riêng của làng Ngũ Xã.

Quy trình đúc đồng tại đây gồm nhiều bước nối tiếp, có những khâu kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng, trong đó chạm khắc là công đoạn tiêu tốn nhiều thời gian và công sức nhất. Dù máy móc hiện đại đã hỗ trợ một phần cho sản xuất, các nghệ nhân cho rằng giá trị cốt lõi của sản phẩm vẫn nằm ở đôi tay người thợ, nơi sự khéo léo, kinh nghiệm và cảm nhận thẩm mỹ quyết định chất lượng cuối cùng của mỗi tác phẩm.

Ông Phạm Duy Hoàng (sinh năm 1955), người thợ lớn tuổi nhất xưởng đúc đồng Ngũ Xã cho biết: “Các mẫu cổ được lưu giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ làm nền tảng cho chế tác; riêng công đoạn đánh bóng trước khi phủ màu và hoàn thiện thường cần 4 - 5 người cùng thực hiện, tốn nhiều thời gian, đòi hỏi sự tỉ mỉ trong từng chi tiết”.

Tuy nhiên, trước tác động của công nghiệp hóa và sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng, nghề đúc đồng Ngũ Xã ngày càng thu hẹp, chỉ còn lại vài gia đình kiên trì bám nghề, lặng lẽ gìn giữ di sản qua nhiều thế kỷ. Hiện nay, xưởng của gia đình ông Ứng là xưởng đúc đồng duy nhất còn hoạt động tại làng Ngũ Xã, đồng thời là gia đình duy nhất tại Ngũ Xã có bốn thành viên được phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Hà Nội”.

Từ không gian ấy, các sản phẩm đã theo chân khách hàng đi khắp cả nước và ra nước ngoài, nhiều tác phẩm được đặt làm riêng theo yêu cầu cá nhân, không trùng lặp, không sao chép. Để hoàn thành một sản phẩm như vậy, người thợ phải đi qua hàng loạt công đoạn, từ tạo hình dựa trên ảnh tư liệu, nặn đất sét, làm khuôn đến đúc đồng. Mỗi chi tiết trên gương mặt, từ ánh mắt, nếp nhăn đến thần thái, đều được chỉnh sửa tỉ mỉ. Với các nghệ nhân, tượng chỉ thực sự hoàn chỉnh khi “có hồn”. Mỗi tác phẩm chỉ sử dụng một bộ khuôn duy nhất và khuôn sẽ bị phá bỏ sau khi hoàn thành, tạo nên những sản phẩm “độc bản” đúng nghĩa.

Theo các nghệ nhân, sự thay đổi của thị hiếu tiêu dùng những năm gần đây cũng đặt ra yêu cầu mới cho nghề. Khách hàng không chỉ tìm kiếm đồ thờ cúng, mà còn quan tâm nhiều hơn đến giá trị văn hóa, tính thẩm mỹ, sự cá nhân hóa và câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm. Trước thực tế đó, các xưởng đúc đồng Ngũ Xã đã linh hoạt mở rộng dòng sản phẩm, từ tượng, đèn, lọ hoa đến đồ trang trí và quà tặng cao cấp, vừa giữ gìn hồn cốt truyền thống, vừa phù hợp với nhịp sống hiện đại.

Chính sự khắt khe và tỉ mỉ trong cách làm nghề ấy đã tạo nền tảng để các sản phẩm đúc đồng Ngũ Xã được ghi nhận bằng những chứng nhận và giải thưởng chuyên môn. Việc một số sản phẩm đạt OCOP 4 sao không chỉ phản ánh chất lượng, mà còn cho thấy khả năng thích ứng của làng nghề truyền thống trước yêu cầu của đời sống đương đại. Cùng với đó, nhiều tác phẩm khác của xưởng cũng giành giải cao tại các kỳ thi thủ công mỹ nghệ, góp phần khẳng định vị thế của đúc đồng Ngũ Xã trong dòng chảy nghề truyền thống Thăng Long.

Tỉ mỉ hoàn thiện sản phẩm.

Đúc đồng Ngũ Xã không chỉ là một nghề thủ công, mà còn là nơi lưu giữ ký ức, niềm tin và thẩm mỹ truyền thống. Mỗi sản phẩm đều hàm chứa giá trị tâm linh và chiều sâu văn hóa, gắn kết con người với tổ tiên và lịch sử dân tộc. Giữ nghề không chỉ là bảo tồn kỹ thuật, mà còn là gìn giữ những giá trị văn hóa đang tiếp nối trong đời sống hôm nay.

Ngọn lửa đồng nơi làng cổ Ngũ Xã vì thế vẫn cháy bền bỉ qua thời gian, không phô trương, nhưng đủ ấm để giữ nghề và đủ sáng để soi đường cho những hướng đi mới. Khi truyền thống được tiếp sức bằng tư duy đổi mới và những chính sách phù hợp, đúc đồng Ngũ Xã không chỉ tồn tại, mà tiếp tục khẳng định vị thế như một tinh hoa sống giữa lòng Hà Nội nghìn năm văn hiến.