Đèn vũ trụ tượng voi

Văn hóa Đông Sơn là đỉnh cao chói sáng của người Việt cổ và đây chính là nhân lõi vật chất để tạo nên nhà nước Âu Lạc-một nhà nước sớm ở khu vực Đông Nam Á.

85 năm đi tìm nguồn gốc

Văn hóa Đông Sơn được phát hiện lần đầu tiên năm 1924 bên bờ sông Mã, thuộc xã Đông Sơn (nay thuộc phường Hàm Rồng, thành phố Thanh Hóa). Đây là địa điểm đầu tiên phát hiện bộ sưu tập di vật thời đại kim khí ở Việt Nam. Từ đó đến nay, văn hóa Đông Sơn đã được các nhà khoa học trong nước, quốc tế nghiên cứu và khai quật nhiều lần, chủ yếu tập trung ở ba dòng sông lớn miền Bắc Việt Nam: trung tâm sông Hồng, sông Mã và sông Cả. Ở cả ba trung tâm này, các nhà khảo cổ học đã tìm ra những giai đoạn văn hóa phát triển kế tiếp nhau để tiến tới đỉnh cao Đông Sơn. Ngoài những tuyến phát triển chính, kể cả ba trung tâm Đông Sơn ở ba dòng sông, văn minh Đông Sơn còn hội tụ nhiều thành tố, thể hiện bản sắc văn hóa ở những vùng miền, đã làm cho bộ di vật của nền văn minh này nhiều sắc thái: biển-núi-trung du và đồng bằng. Văn hoá Đông Sơn sau 85 năm được khai quật và nghiên cứu đã khẳng định được nguồn gốc phát triển nội tại, nhưng cũng tiếp thu nhiều yếu tố của các nền văn minh khác, đồng thời lan toả nhiều thành tố văn hóa của mình đối với các nền văn minh đương thời ở Đông Nam Á lục địa và hải đảo.

Bộ di vật của văn hóa Đông Sơn phản ánh sinh động đời sống xã hội của người Việt cổ với bộ công cụ sản xuất phong phú, bộ sưu tập vũ khí đa dạng, bộ sưu tập đồ trang sức tinh xảo, những bộ nhạc khí đặc trưng với đời sống tinh thần khá đa dạng, thể hiện một trình độ văn minh cao của người Việt cổ. Thông qua những bộ di vật khai quật được từ các di tích Đông Sơn, các mộ táng của thời đại này, người ta có thể thấy được cơ cấu kinh tế, tổ chức xã hội, đời sống tinh thần và tâm linh của chủ nhân Đông Sơn đạt tới trình độ hoàn thiện của một nhà nước đã có sự phân hóa giai cấp tương đối cao.

Chuông tượng voi

85 năm nghiên cứu văn hóa Đông Sơn, kết quả thu được vô cùng lớn và có ý nghĩa. Tuy nhiên, những bí mật về Đông Sơn vẫn còn vô cùng phong phú, hấp dẫn. Vì lẽ đó, trong nhiều năm qua, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam-một trong những cơ quan nghiên cứu về văn hóa Đông Sơn, có chức năng trưng bày hiện vật về những nền văn hóa cổ đã liên tục giới thiệu tới công chúng trong và ngoài nước, cũng như các nhà nghiên cứu về một nền văn hóa Đông Sơn thông qua các cuộc trưng bày.

Tiếng vọng từ những hiện vật mới

Năm 2004, nhân kỷ niệm 80 năm phát hiện và nghiên cứu văn hóa Đông Sơn, Bảo tàng đã phối hợp với nhiều bảo tàng khác trưng bày ba trung tâm lớn của văn hóa Đông Sơn tại miền Bắc, với những bộ sưu tập được tuyển lựa từ Lào Cai đến Nghệ An, mang lại nhiều bất ngờ cho các nhà nghiên cứu lẫn du khách.

Năm nay, kỷ niệm 85 năm văn hóa Đông Sơn, Bảo tàng lại tổ chức trưng bày về văn hóa Đông Sơn với tên gọi “Tiếng vọng Đông Sơn-hiện vật mới phát hiện 2004-2009”. Đó là hơn 100 hiện vật được lựa chọn từ các sưu tập mới của Bảo tàng, kể từ cuộc trưng bày năm 2004, chủ yếu là đồ đồng, đồ gốm mang sắc thái của Đông Sơn cổ điển như: Trống đồng trang trí hoa văn hình người kéo thuyền, có kiểu dáng khác lạ, chưa từng thấy trong phổ hệ trống đồng Việt Nam, được tìm thấy ở Tây Nguyên, đã chứng minh sự lan tỏa mạnh mẽ của Đông Sơn cũng như tính thống nhất trong đa dạng của văn hóa Đông Sơn trên lãnh thổ Việt Nam và xa hơn; thạp đồng cổ có chân trổ thủng; dao găm hình người; đèn đồng hình thố; bộ công cụ sản xuất, vũ khí, đồ trang sức điển hình của văn hóa Đông Sơn phía Bắc hòa quyện với những di vật Đông Sơn phía Nam, đem đến một cái nhìn mới về văn hóa Đông Sơn...

Đèn hình bò

Ngoài ra, phòng trưng bày còn giới thiệu bộ sưu tập gốm đặc sắc với sự ảnh hưởng qua lại giữa Đông Sơn và Sa Huỳnh-nền văn hóa nổi tiếng ở miền Trung, tương đương với Đông Sơn. Năm 2009 cũng là năm kỷ niệm 100 năm phát hiện và nghiên cứu Văn hóa Sa Huỳnh.

Tiếng vọng Đông Sơn còn thể hiện qua bộ sưu tập hiện vật ở những thế kỷ đầu công nguyên: trống chậu, chuông đồng, bình có nắp... với nhiều yếu tố tiếp biến giữa văn hóa bản địa với văn hóa bên ngoài còn đọng hằn trên từng hiện vật.

Theo Tiến sĩ Phạm Quốc Quân - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Việt Nam thì văn hóa Đông Sơn đã, đang và sẽ còn là đề tài đầy hấp dẫn đối với các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, cho dù nó đã trải qua hơn tám thập niên phát hiện và tốn bao công sức, giấy mực. Nhưng chắc chắn, chúng ta sẽ còn mất rất nhiều thời gian mới đọc hết được ý nghĩa cũng như giá trị của văn hóa Đông Sơn. Phòng trưng bày tổ chức nhân kỷ niệm 85 năm phát hiện và nghiên cứu văn hóa Đông Sơn tại Bảo tàng là dịp giới thiệu cho du khách những cảm nhận mới về văn hóa Đông Sơn, đồng thời truyền tải thông điệp tới các nhà quản lý, nhà nghiên cứu hãy bắt đầu một giai đoạn mới cho công tác nghiên cứu văn hóa Đông Sơn lên một tầm cao mới.

Bài và ảnh: VƯƠNG HÀ