Thác Đỗ Quyên của Rừng quốc gia Bạch Mã.

Vừa qua, UBND thành phố Hà Nội đã phê duyệt cho Bảo tàng Thiên nhiên (BTTN) Việt Nam 10ha đất tại Mễ Trì, Từ Liêm, Hà Nội. Để xứng đáng với vị trí của bảo tàng quốc gia đầu hệ trong hệ thống BTTN của cả nước, bởi nơi đây sẽ trình diễn một cách đầy đủ nhất, đại diện nhất sự phong phú, đa dạng các giá trị thiên nhiên của nước ta; đặc biệt là khu trưng bày ngoài trời (dự kiến 7ha) sẽ là nơi góp mặt của những hiện vật động, hấp dẫn kết hợp với giải trí thư giãn, học tập… Cuộc hội thảo “Phác họa kịch bản trưng bày ngoài trời về các giá trị thiên nhiên của Việt Nam tại khuôn viên của Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam” mở ra đã thu hút được rất nhiều ý tưởng mới của các nhà khoa học, quản lý bảo tàng…

Phác họa trưng bày ngoài trời về địa chất-địa mạo-cảnh quan, GS-TSKH Lê Đức An cho rằng khu trưng bày không những có nhiệm vụ bổ sung nội dung và khắc phục các hạn chế của phần trưng bày trong nhà, mà còn là nơi tổ chức giao lưu, gắn BTTN với cuộc sống của con người, là nơi giới thiệu mở đầu cho các di sản, kỳ quan thiên nhiên thực có của đất nước, vì vậy trong quá trình xây dựng phương án trưng bày cần lưu ý để các nội dung trưng bày của Bảo tàng vừa hấp dẫn, lôi cuốn khách tham quan vừa mang tính bảo tàng, khác với việc xây dựng một công viên. Cụ thể là cách chọn đối tượng trưng bày. Trước hết là các di sản thiên nhiên tiêu biểu, các kỳ quan địa chất, địa mạo và sinh thái chọn lọc, thí dụ như: di sản thế giới Vịnh Hạ Long, Vườn quốc gia Cát Bà, Phong Nha-Kẻ Bàng, Hương Tích…; các vùng địa lý tự nhiên của Việt Nam, tại mỗi vùng lựa chọn các đặc trưng về địa chất, sinh vật…; các vùng cảnh quan đặc trưng; trưng bày các hệ động, thực vật, địa lý theo chuyên đề; lập mô hình một số điểm danh thắng nổi tiếng, có giá trị địa chất, cảnh quan, văn hóa như: đồi Vọng Phu, động Người Xưa…; trưng bày điều kiện tự nhiên gắn với hoạt động của con người và xã hội…

Bên cạnh những ý kiến quy hoạch từng phần trưng bày của bảo tàng như kể trên, nhiều ý kiến còn phác họa bảo tàng một cách tổng thể và được mọi người đồng tình, điển hình là ý kiến của GS-TSKH Đặng Ngọc Thanh. Ông cho rằng BTTN Việt Nam sẽ được trưng bày thứ tự theo 5 khu:

Khu 1- Khu hình ảnh thiên nhiên hoành tráng. Bao gồm hai phần: trưng bày các mẫu vật cỡ lớn (có thể là mẫu vật thật hoặc tự tạo) của Việt Nam và thế giới như: khủng long, ma mút, cá voi, sao la, tê giác, đười ươi, dương xỉ lớn… Phần 2: Có các rặng tre, trúc, đặc sắc như: bộ tre trúc dọc lối đi, bao tường ngoài…

Động Người Xưa của Phong Nha-Kẻ Bàng.

Khu 2: Khu trưng bày cảnh quan thiên nhiên tiêu biểu. Bao gồm 4 cảnh quan thiên nhiên tiêu biểu, dễ thể hiện: vùng nhiệt đới, núi đá và hang động, sông hồ nội địa, biển và đảo. Trên nền các cảnh quan này (tự tạo) trưng bày các mẫu vật đặc trưng (mẫu vật sống hoặc tự tạo) có ý nghĩa khoa học, bảo tồn thiên nhiên cho từng cảnh quan như: Rừng thường xanh nhiệt đới: có thảm thực vật điển hình, các động vật, thực vật hoang dã đặc trưng và có trong Sách Đỏ, động vật được nuôi dưỡng tự nhiên (thú, chim, bò sát) thuận tiện cho tham quan (đi bộ hoặc bằng xe chuyên dụng ); núi và hang động: Mô hình núi đá vôi với hang động, thác nước tiêu biểu (Phan-xi-păng, động Phong Nha, thác Bản Dốc); các động vật hay hang động đặc trưng trên núi đá, hay đối tượng được bảo vệ; sông, hồ nội địa: Mô hình cảnh quan sông, hồ tiêu biểu như hồ Ba Bể, suối với động vật, thực vật, thuỷ sinh đặc sắc; biển và đảo.

Khu 3: Các khu trưng bày đặc biệt như: Nhà kính với điều hòa nhiệt độ, trồng cây lạ ôn đới, nhiệt đới (châu Phi, Nam Á); nhà lưới trồng lan, xương rồng, dương xỉ. Các loài cây quý hiếm cần được bảo vệ; nhà bướm, nuôi bướm lạ và một số côn trùng đẹp hiếm, cần bảo vệ.

Khu 4: Khu trưng bày kết hợp giải trí gồm: Khu vườn đá và công viên Jura-Creta; cảnh quan thiên nhiên kỉ Jura-Creta kết hợp với các mẫu vật lớn, đặc sắc, mô hình núi lửa; các thực vật cổ sinh, động vật cổ sinh cỡ lớn, chủ yếu khủng long (rô-bốt), các trò giải trí liên quan; đời sống người cổ trong hang động tiền sử: Cảnh quan hang động (Hòa Bình) với người cổ (rô-bốt hay mô hình thạch cao). Các sinh hoạt của người tiền sử: đánh lửa thô sơ, chế tác và sử dụng dụng cụ đá, đàn đá, các trò chơi liên quan.

Khu 5: Khu trưng bày kết hợp học tập như: Trạm quan trắc thiên văn; các thiết bị, phương tiện kĩ thuật quan trắc khí tượng, thiên văn; các dụng cụ đo thời gian cổ đại: đồng hồ cát, nước-mặt trời, đơn vị không gian hiện tại; con người với thiên nhiên; sử dụng năng lượng sạch: thiết bị sử dụng năng lượng, mặt trời, gió, sông, nước…; tái tạo nước sạch từ nước ô nhiễm; công cụ săn bắt dân tộc bản địa…

Hình hài cụ thể của BTTN Việt Nam chưa có ngoài thực địa, nhưng ý tưởng trưng bày bảo tàng đã được các nhà khoa học lên kế hoạch và hội thảo về trưng bày ngoài trời lần này đã xây dựng được một kịch bản khoa học trưng bày tương đối hoàn chỉnh. Ý tưởng đẹp là thế, song cũng không ít lo ngại, bởi các nhà khoa học chỉ lo không gian bé nhỏ ấy (6-7ha) không khéo chỉ xây dựng được một cái "bon sai" giữa lòng Hà Nội, trong khi đó những ý tưởng về khu trưng bày cũng như thiên nhiên Việt Nam có đến cả trăm sông, nghìn núi, vạn loài sinh vật và lại cả công viên cổ sinh mà lại chỉ được gói gọn trong diện tích như những bảo tàng khác… Song, với trách nhiệm của mình, những người được giao trọng trách xây dựng nên BTTN Việt Nam với diện mạo mới sống động, hoành tráng, độc đáo… đang ngày đêm gom góp ý tưởng, sưu tập mẫu vật, dồn đúc kinh nghiệm của những người trong ngành văn hóa cũng như ngoài văn hóa làm nên bảo tàng với đúng nghĩa của nó, để công trình kịp khởi công trong năm nay.

Bài và ảnh: VƯƠNG HÀ