Phát hiện mới: Hành cung nhà Trần ở Hoa Lư

Hai con rồng đá trước bậc thềm Đình Sen

Vũ Lâm chốn cũ

Hành cung (nơi vua ở khi vi hành) nằm trên địa bàn xã Vũ Lâm, tổng Vũ Lâm, trấn Trường Yên cũ (nay là xã Ninh Thắng, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình). Cách đây hơn 700 năm, lúc đất nước có giặc ngoại xâm và khi non sông đã yên bình, khu vực này là nơi các vị vua Trần từng sống.

Theo sách “Thái Vi quốc tế ngọc ký”, sau cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ nhất (năm 1258), vua Trần Thái Tông (tức Trần Cảnh, vị vua đầu tiên thời nhà Trần) nhường ngôi cho con là Trần Thánh Tông để làm thượng hoàng, rồi về vùng núi Vũ Lâm lập am Thái Vi tu hành (am này sau gọi là điện), mở đầu cho việc xây dựng hậu cứ chống quân Nguyên - Mông các lần sau. Hiện nay, vẫn còn ngôi đền Thái Vi thờ vua Trần, trên địa bàn xã Ninh Hải, tổng Vũ Lâm cũ.

Năm 1285 (tức năm Ất Dậu), quân Nguyên - Mông sang xâm lược nước ta lần thứ hai, Trần Thánh Tông (lúc này đã làm thượng hoàng) và vua Trần Nhân Tông rút khỏi kinh thành Thăng Long, xây dựng căn cứ địa ở Thiên Trường (Nam Định) và Trường Yên (Ninh Bình). Thời điểm này, khu vực Vũ Lâm cũng là nơi hai vua từng sống, cùng quần thần bàn kế sách đánh giặc. Trong cuốn “Hoa Lư xưa và nay” do Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Ninh Bình xuất bản năm 1995, viết: “Am (Thái Vi) là nơi kín đáo, nên triều Trần mỗi khi cần họp để định phương sách lớn, các quan văn võ thường tề tựu đông đủ để nghe vua phán truyền”.

Sau khi đánh thắng giặc Nguyên - Mông lần thứ ba (năm 1288), theo gương tiên đế, vào năm 1293 vua Trần Nhân Tông nhường ngôi cho con là Thái tử Thuyên (tức vua Trần Anh Tông), rồi cùng với thiền sư Pháp Loa xuất gia tu hành tại Hành Cung (cách điện Thái Vi khoảng 2km), chính thức cho lập tổng Vũ Lâm từ ngày ấy. Mãi đến năm 1299 ông mới dời lên núi Yên Tử (Quảng Ninh) tiếp tục tu hành, trở thành thủy tổ của phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử và mất ở đó.

Dấu xưa còn một chút này...

Có thể nói, hiện nay những tên đất, tên làng của tổng Vũ Lâm xưa vẫn mang dấu ấn từ thời nhà Trần. Chẳng hạn như khu vực vua ở, nay được mang tên là làng Hành Cung. Bến thuyền hạ chèo, nay là làng Hạ Trạo (dừng thuyền). Nơi đặt kho lương nay là làng Khả Lương. Còn khu vực “làm thủ tục hành chính” (báo cáo trước khi gặp vua), nay thuộc làng Tuân Cáo, đều thuộc xã Ninh Thắng. Ngay trên mảnh đất Hành Cung - Vũ Lâm, vua Trần Nhân Tông đã sáng tác bài thơ nổi tiếng bằng chữ Hán có tiêu đề “Vũ Lâm thu vãn”, nay vẫn lưu truyền.

Tạm dịch là: Lòng khe in ngược bóng cầu hoa/ Hắt sáng bờ khe vệt nắng tà/ Lặng lẽ nghìn non rơi lá đỏ/ Mây giăng như mộng tiếng chuông xa.

Trải qua bao biến thiên, thăng trầm của lịch sử, nơi vua Trần Nhân Tông ở nay không còn. Để tưởng nhớ vị vua anh minh, có công với dân, với nước, sau khi ông mất, nhân dân địa phương đã xây dựng một ngôi đình ngay trên khu đất hành cung để thờ. Đình này được gọi là Đình Sen, vì phía trước có một hồ sen rất lớn, tọa lạc trên một mảnh đất cao ráo, bên cạnh con đường vào đền Thái Vi.

Theo ông Lê Văn Kiểu, 72 tuổi, nguyên trưởng thôn Hành Cung, xã Ninh Thắng: Thời kỳ đầu, ngôi đình rất nhỏ, đến năm Tự Đức thứ 26 (tức năm 1873), nhân dân đã xây dựng lại đình to hơn, gồm 5 gian quay hướng Nam, gọi là tiền đường; phía sau có 3 gian nhỏ, gọi là hậu cung; mái đình lợp ngói vẩy rồng, nóc được đắp “lưỡng long chầu nguyệt”. Trong đình có bức hoành phi khắc bốn chữ đại tự “Trần Triều Hoàng Đế”, ở giữa có ban thờ long ngai, bài vị vua Trần Nhân Tông, hai bên đặt 12 bát hương thờ “Thập nhị vị đại vương”, đa số là thiên thần được đồng hóa với các vị tướng nhà Trần. Ngày nhỏ, ông Kiểu vẫn hay ra đình chơi, nhìn thấy trong đình có 4 hàng cột gỗ lim đen bóng, một người ôm không xuể. Rất tiếc, vào ngày 7-4-1952, máy bay của giặc Pháp ném bom phá hủy toàn bộ ngôi đình này.

Sau năm 1954, xã Ninh Thắng đã xây 5 gian nhà cấp bốn làm trụ sở UBND. Gần đây, khu vực này mới được chuyển lại cho làng. Năm 2006 vừa qua, dân làng cùng nhau đóng góp được gần 180 triệu đồng để xây lại ba gian hậu cung, từng bước khôi phục một số đồ thờ tự.

Hiện nay, tại Đình Sen còn giữ một số hiện vật quý như long ngai, bài vị vua Trần Nhân Tông, hai con rồng đá lớn chầu ở bậc thềm, một tấm bia cao gần 2 mét, mờ hết chữ, phía trước đình là hai cây đa cổ thụ. Tuy nhiên, 5 gian “tiền đường cấp 4” làm tạm bằng tre gỗ nay đã dột nát, xuống cấp. Trước đây, khu vực đình có ba ao sen lớn, nay ao bên trái đình bị lấp gần hết làm chợ, ao bên phải lấp bớt xây trụ sở ủy ban xã, ao chính trước cửa đình cũng bị xén một phần làm đường!

Một lời thỉnh cầu!

Ông Nguyễn Xuân Đông, Phó chủ tịch UBND xã Ninh Thắng cho biết: ngày 24-11-2006, UBND tỉnh Ninh Bình đã có Quyết định số 2554/QĐ-UBND công nhận Đình Sen, thuộc thôn Hành Cung, xã Ninh Thắng, huyện Hoa Lư là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Việc làm này đã đáp ứng được nguyện vọng chính đáng của nhân dân địa phương, khơi dậy niềm tự hào và lòng tưởng nhớ tới các bậc tiên đế khai quốc công thần có công với dân, với nước.

Tuy nhiên, theo chúng tôi, để đánh giá một cách thực chất, khoa học về lịch sử, kiến trúc khu vực hành cung thời Trần, trước mắt là địa điểm Đình Sen, cần có sự vào cuộc của các nhà nghiên cứu khảo cổ học, sử học, văn hóa, cơ quan bảo tồn, bảo tàng… để có cơ sở công nhận địa điểm này là di tích cấp quốc gia. Được biết, ngay đối với những hiện vật quý như hai con rồng đá, tấm bia phía hậu cung, cây đa cổ thụ… nay cũng chưa xác định chính xác niên đại? Còn những chứng tích, hiện vật một thời của các vua nhà Trần, có thể vẫn nằm im lìm dưới lòng đất Hành Cung. Vấn đề bảo tồn, phục dựng ngôi Đình Sen cũng cần có sự hỗ trợ của các ngành chức năng. Bởi vì, việc nhân dân tự nguyện đóng góp hàng trăm triệu đồng để xây ba gian hậu cung đã là cố gắng lớn.

Cố đô Hoa Lư gắn liền với lịch sử của bốn triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý và Trần, hiện còn nhiều di tích, danh lam nổi tiếng (như đền Vua Đinh - Vua Lê, khu du lịch Tràng An, động Thiên Tôn, chùa Non Nước, đền Thái Vi, chùa Bích Động). Khi xây dựng, tôn tạo xong Đình Sen - Hành Cung (nằm trên “cung đường du lịch” của Hoa Lư), nơi đây sẽ là một địa danh tham quan hữu ích, giúp du khách hiểu thêm giá trị lịch sử dựng nước và giữ nước ngàn năm của dân tộc.

Bài và ảnh: LÊ THIẾT HÙNG