QĐND - Nếu lần đầu tiếp xúc với GS.TS Trần Quang Hải, chẳng ai tin “ông già” đó đã gần 70 tuổi. Nếu có dịp ở gần ông hơn, đi cùng ông vài chuyến công tác, sẽ ngạc nhiên vì cái chất trẻ thơ, hồn nhiên hết mực trong một con người từng trải, uyên bác và thâm trầm.

Chúng tôi hẹn gặp ông trong một chuyến ông về Việt Nam, dự một hội nghị quan trọng về âm nhạc dân tộc. Khi đã yên vị trong căn phòng ở khách sạn nơi nghỉ, ông lôi ra những miếng kim loại nhỏ xíu, cầm trên tay một miếng kim loại nhỏ nhất có buộc sợi chỉ đỏ đưa lên môi. Và thế là một bản nhạc réo rắt đầy hứng khởi vang lên.

Đấy là chiếc đàn môi của người Mông! Ông bảo thế. Có 27 loại đàn môi. Chưa kể, có hàng trăm loại nhạc cụ khác nhau của 53 dân tộc trên đất nước. Ông kể về sắc thái âm thanh, về cấu tạo, về cái cách để trình diễn chúng… như một người lên đồng. Giảng giải về cơ chế âm thanh phát ra từ đâu, biểu diễn thế nào là đúng, rồi phân tích cái hay cái đẹp, giá trị của từng loại nhạc cụ xong, ông lại cầm cái đàn môi lên biểu diễn vài bản nhạc, mà chúng tôi lờ mờ nhận ra đó là giai điệu dân ca của ba miền.

Giáo sư Trần Quang Hải trình diễn nhạc cụ dân tộc. Ảnh: Châu Xuyên

Sau khi đã cẩn thận cất kỹ những miếng kim loại, ông lại lôi ra từ trong ba lô hai cái muỗng, thoăn thoắt bẻ quặp chúng lại, và trong khi miệng liên tục đánh nhịp đệm thì bàn tay của ông cầm hai cái muỗng, tấu liên hồi một khúc nhạc kỳ lạ đầy quyến rũ. Nhìn hai cái muỗng trong tay ông lúc đó, cảm thấy ông như một thầy phù thủy đang phù chú cho bùa phép của mình, tròn mắt ngạc nhiên. Nhưng chưa hết, bỏ tất cả các nhạc cụ xuống, đứng dậy, rất nghiêm trang ông giả đò làm động tác vuốt râu, xoạc chân rất đường bệ, gật gật cái đầu, với một chất giọng trầm: “Như ta đây Trần Quang Hải tự vị”. Vừa dứt lời, ông lại làm lại động tác vuốt râu, nhưng là nghiêng ngả ngất ngây như người say, chân nam đá chân chiêu, và hét, từ đâu đó sâu hơn trong cuống họng ông, một chuỗi âm thanh lảnh lót, cao vút, nhấn nhá và sắc lẹm: “Như ta đây Trần Quang Hải tự vị” (đó là một động tác trong tuồng cổ). Chúng tôi chỉ còn có thể ngồi cười ngặt nghẽo…

 Không chỉ là trong giới nghiên cứu và trình diễn âm nhạc cổ truyền, mà có lẽ nhiều người đều biết, ông là người con nổi tiếng có một người cha rất nổi tiếng: GS.TS Trần Văn Khê. Năm 17 tuổi, tốt nghiệp khoa violin của Nhạc viện Sài Gòn, Trần Quang Hải sang Pháp. Giữa Pa-ri, nơi có đủ điều kiện để trở thành người biểu diễn đỉnh cao của âm nhạc cổ điển, thì ông lại quyết định đi theo con đường mà ba ông đã chọn: Nghiên cứu dân tộc nhạc học. Nói chuyện với ông, có cảm giác như đang đi trong bảo tàng sống động về âm nhạc truyền thống của dân tộc Việt. Âm nhạc của dân tộc nào, vùng miền nào, sắc thái ra sao, đặc trưng thế nào, nếu không cố tìm cách kéo ông ra khỏi, thì ông có thể ngồi nói hàng giờ không hết. Từ chỗ đang say sưa vì những bồi âm tuyệt vời của cây đàn bầu, sự hòa thanh tuyệt vời giữa sắc thái trầm đục của cây đàn đáy và giọng hát thanh vút trong ca trù, ông lại quay qua trăn trở về chế độ cho nghệ nhân âm nhạc cổ truyền ngày hôm nay, rồi làm sao để phục hồi những gì đã mất, và quan trọng hơn, là gìn giữ cho được những gì chưa mất… Ông là hiện thân cho những đam mê và kiến thức của ba ông về âm nhạc dân tộc. Nửa thế kỷ qua, hai cha con ông đã miệt mài làm chiếc cầu nối để âm nhạc truyền thống Việt Nam có tên trên bản đồ thế giới, được biết đến và khiến nhiều người nước ngoài say mê như ngày hôm nay.

Nhưng hơn thế nữa, công chúng nước ngoài biết đến ông như là một người trình diễn kỳ lạ của âm nhạc dân tộc Việt Nam. Không rõ bằng cách nào (có thể như là cái cách mà ông vừa trình diễn cho tôi xem), ông đã đi một mình gần như đơn độc khắp 70 quốc gia trên thế giới, với hơn 3.500 buổi trình diễn âm nhạc dân tộc. Đàn tranh là cây đàn truyền thống của gia đình, và hầu như, ông chưa bao giờ rời xa nó.

Ông còn có thể hát một lúc hai giọng, như là song ca, nhưng chỉ có một người hát. Ông gọi đó là kỹ thuật hát đồng song thanh. Nhưng, để làm được điều đó, ông đã không ngần ngại tự cho nội soi dây thanh quản của mình bằng một loại hóa chất độc hại có thể gây ung thư để nghiên cứu. Chính việc làm này của ông khiến cho GS.TS Trần Văn Khê lo lắng. Với nhà nghiên cứu hàng đầu về âm nhạc cổ truyền nay đã ngoài 90 tuổi, thì đứa con của mình dù năm nay cũng đã gần 70, vẫn như là hãy còn bé bỏng.

MINH HÀ