Nam trấn Thăng Long - Đền Kim Liên

Đền Kim Liên. Ảnh: Xomnhiepanh.com

Đền Kim Liên (trước đây thuộc phường Kim Hoa, sau thuộc phường Đông Tác, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức; sau Cách mạng Tháng Tám thuộc làng Kim Liên, xã Phương Liệt, quận Bảy, Hà Nội; nay thuộc phường Phương Liên, quận Đống Đa, Hà Nội) nằm trong hệ thống những di tích lịch sử - văn hóa quan trọng và nổi tiếng ở mạn Nam kinh thành xưa, bên phải là đàn Xã Tắc, phía sau là đài Thiên Văn, trước mặt là La Thành, ngay cạnh là chùa Kim Liên (Thiên Phúc tự, sau đổi là Kim Hoa tự - nổi tiếng vì có chiếc chuông thời Tây Sơn, tam quan đồ sộ và hệ thống tượng Phật thời Lê - Nguyễn…). Đền vốn được lập nên để thờ Cao Sơn Đại Vương, tương truyền đã có công giúp Sơn Tinh chiến thắng Thủy Tinh và sau này giúp vua Lê Tương Dực dẹp loạn, khôi phục nhà Lê. Do đó, vua Lê cho xây đền, dựng bia “Cao Sơn Đại vương thần từ bi minh tự” để hương khói phụng thờ.

Đi từ ngoài vào trong, trước hết ta gặp bộ phận kiến trúc muộn, gồm ngoài cùng là một cổng gạch, được xây bằng hai cột trụ biểu, có bốn cạnh đều nhau, phía trên cùng của cột trụ đều có đặt con nghê gốm quay mặt vào nhau, phía dưới là những ô lồng trong đó đắp nổi các hình tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng). Phía sau cổng là một sân gạch vuông rộng, mỗi bên sân đều xây dãy giải vũ ba gian. Quần thể kiến trúc này được xây dựng trên khu đất rộng phía trước gò. Đền chính có kết cấu hình chữ “Đinh” gồm Bái đường và Hậu cung. Tòa Bái đường, qua thời gian dài tồn tại, đến nay chỉ còn dấu vết để lại là một nền đất cao và những hàng đá tảng kê chân cột to, dầy.

Kiến trúc đền Kim Liên xưa còn lại bây giờ chỉ gồm một tòa Hậu cung, là một dãy nhà dọc ba gian xây gạch trần, mái lợp ngói ta. Trong nhà xây vòm cuốn, gian ngoài cùng bó bệ gạch cao để đặt hương án chạm gỗ sơn son thếp vàng. Phần thân của hương án được bố trí đậm đặc các hình trang trí trong những ô chữ nhật, các đồ án hoa văn được thể hiện bằng kỹ thuật chạm thủng, chạm nổi, đề tài phong phú bao gồm: Hổ phù, long mã tranh châu, tứ linh, tứ quý, bát bửu…

Ở sát tường hồi bên phải gian nhà này còn đặt hai long ngai và 10 pho tượng nhỏ của đạo Lão, gốc từ điện Mẫu của chùa Kim Liên ở cạnh, đưa tới. Gian thứ hai của hậu cung xây bện gạch cao 1m để đặt hai long ngai và các đồ tế khí. Gian cuối cùng có ngai thờ thần Cao Sơn có kích thước lớn, chạm khắc tinh vi, bên dưới hình vuông gồm nhiều lớp được làm theo kiểu “chân quỳ dạ cá”, các lớp trên chạm thủng hoa dây, là một hiện vật quý, hiếm thấy trong các di tích cổ truyền hiện nay. Đặc biệt, Đền còn giữ được 39 đạo sắc phong thần cho Cao Sơn Đại vương, trong đó có 26 đạo thời Lê Trung Hưng, 13 đạo thời Nguyễn. Sớm nhất ở đây là sắc phong năm Vĩnh Tô nhị niên (1620).