QĐND -  Có một thực trạng là mấy năm gần đây hiếm sáng tác mỹ thuật về đề tài “Lực lượng vũ trang, chiến tranh cách mạng” (LLVT-CTCM). Khi thực lực của nghệ sĩ quân đội yếu, thì giải pháp “mở cửa” cho nghệ sĩ ngoài quân đội vào thực tế, sáng tác xem ra rất khả thi.

Họa sĩ Trịnh Bá Quát, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Sáng tác mỹ thuật đề tài LLVT-CTCM cho biết: “Lực lượng họa sĩ trong quân đội số lượng nhiều nhưng chất lượng yếu. Hiện tại toàn quân có gần 100 họa sĩ nhưng chỉ có 8 đồng chí là hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam và cũng chỉ có 4 trong số đó là có tác phẩm và sáng tác thường xuyên”. Họa sĩ Trịnh Bá Quát khẳng định chỉ có thành lập một trung tâm mỹ thuật riêng của quân đội mới khắc phục được tình trạng yếu kém.

Thật ra, không phải đến nay ta mới nhắc lại về lực lượng mỹ thuật trong quân đội. Trước đây đã từng tồn tại một Xưởng Mỹ thuật quân đội với nhiều “tên tuổi” trong giới mỹ thuật tạo hình như: Phạm Thanh Tâm, Văn Đa, Quang Thọ, Huy Toàn... Nếu so những họa sĩ ở đơn vị với thế hệ đi trước này thì quả thực “rất khập khiễng”. Thường thì, những “họa sĩ đơn vị” công tác tại các phòng, ban chính trị, tuyên huấn. Năm thì mười họa anh em “họa sĩ” này mới cầm bút để vẽ trên bảng tin, pa-nô, áp-phích, kẻ vẽ khẩu hiệu v.v.. phục vụ các hoạt động lễ, Tết của đơn vị. Hỏi đến sáng tác mỹ thuật, tuyệt nhiên không có. Trong số 8 đồng chí hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam vẫn còn hoạt động trong quân đội thì có đến một nửa nằm ở Bảo tàng Lịch sử Quân sự, còn một nửa, năm thì mười họa mới có tác phẩm.

Lính đảo Trường Sa" - tranh của Đỗ Chung (Thanh Hóa) sáng tác sau chuyến đi thực tế tại Trường Sa 2010.

Tôi hỏi một anh Trợ lý chính trị, tốt nghiệp Trường Đại học Văn hóa-Nghệ thuật Quân đội về tình hình sáng tác. Anh này thừa nhận từ ngày về đơn vị thì chẳng có sáng tác nào nữa. Anh cho biết thêm, chất liệu sáng tác thì ngập tràn xung quanh thế nhưng không còn cảm hứng sáng tác và cũng không tự tin sáng tác. Ở một góc độ khác, nhiều đồng chí sĩ quan quản lý đội ngũ họa sĩ này lại khăng khăng khẳng định: Anh em không sáng tác nổi, hoặc có sáng tác thì không đạt yêu cầu.

Dễ thấy, nhiều tài năng mỹ thuật của quân đội có thể “chột” từ trong trứng do mấy nguyên nhân: Đào tạo non; rèn luyện ít; định kiến sâu. Riêng chuyện định kiến xuất phát từ những nguyên nhân khách quan. Thủ trưởng, người quản lý không hiểu về nghệ thuật thì rất khó động viên, hỗ trợ đúng đắn, khiến thuộc cấp không phát huy được tài năng. Môi trường công việc không thuận lợi cho việc sáng tác, hoặc sáng tác ra thường không có cơ hội trưng bày. Đó là mấy hoàn cảnh rất hay gặp ở các đơn vị cơ sở.  

Bảo tàng Hải quân là một bảo tàng lớn trong hệ thống bảo tàng của quân đội. Thiếu tá Hoàng Phi Hà, người phụ trách bảo tàng cho biết, hằng năm vẫn có các đoàn họa sĩ đi thực tế đơn vị, tuy nhiên, trong bảo tàng không có ai tham gia vào Câu lạc bộ Sáng tác mỹ thuật đề tài LLVT-CTCM. Bảo tàng Hải quân cũng chưa bao giờ mua tranh, hoặc tiếp nhận tranh của các họa sĩ. Dù đồng chí Hà cũng nghĩ nếu có được thêm tranh trưng bày thì bảo tàng sẽ sinh động hơn. Qua đó, dễ thấy những “tài năng mỹ thuật” còn đang tiềm tàng trong quân đội không thể trông chờ vào hệ thống bảo tàng.

Trở lại với chủ đề LLVT-CTCM, đây là một đề tài rộng lớn. Cách đây chưa lâu, khi xem một triển lãm về đề tài này, có một bức tranh cô gái khỏa thân tắm, tôi thắc mắc với tác giả. Vị họa sĩ này nói, đây là giao liên đường Trường Sơn đang tắm suối. Giao liên Trường Sơn thì đúng với chủ đề quá còn gì? Chẳng có gì để thắc mắc! Nhưng nếu tất cả các họa sĩ đều “khéo chống” cho những tác phẩm như vậy thì người xem thật khó nhận ra một triển lãm mỹ thuật thông thường với một cuộc triển lãm mỹ thuật về đề tài LLVT-CTCM có gì khác nhau. Triển lãm về đề tài này cứ phải thấy hình bóng anh Bộ đội Cụ Hồ, xe tăng, máy bay, tàu ngầm… càng đậm chất quân sự càng hay. Thế nhưng, điều này nảy sinh cái khó trong vấn đề thâm nhập thực tế. Nhiều anh họa sĩ thú thực là chẳng phân biệt nổi quân phục, trang bị, phương tiện của các lực lượng trong quân đội.

Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, ông Trần Khánh Chương cho biết, năm ngoái các họa sĩ được Quân chủng Hải quân tổ chức 4 đợt thực tế; Bộ đội Biên phòng cũng có 2 cuộc… Theo ông Chương, hiệu quả sáng tác sau những đợt thâm nhập này rất cao, Bộ Quốc phòng nên tạo điều kiện để các họa sĩ thâm nhập nhiều hơn nữa. Về phía Hội Mỹ thuật Việt Nam sẽ tạo điều kiện cao nhất để các họa sĩ trưng bày tác phẩm về đề tài LLVT-CTCM. Ông Chương còn đề nghị phát động sáng tác cho từng quân, binh chủng theo từng năm như vậy sẽ giúp họa sĩ tập trung sâu cho các tác phẩm.

Họa sĩ Nguyễn Tường Linh, người sinh ra sau chiến tranh, nói: “Cảm nhận về đề tài LLVT-CTCM chỉ thông qua phim ảnh, sách vở, do vậy tôi rất muốn đi thực tế trong quân đội. Và nếu đi thực tế rồi tôi xin hứa là sẽ có tác phẩm về quân đội”. Lời tâm tình mộc mạc nhưng có thể thấy tâm nguyện của nghệ sĩ rất rõ. Vậy nên trong tương lai gần khi chưa xây dựng được đội ngũ nghệ sĩ tạo hình riêng, quân đội nên tạo điều kiện nhiều hơn nữa để các nghệ sĩ ngoài quân đội sáng tác.

Đông Hà