Lên Bắc Hà làm nài ngựa

QĐND - Giải đua ngựa truyền thống thường niên Bắc Hà (Lào Cai) được khôi phục từ năm 2007 và đến nay đã trở thành một nét đẹp văn hóa nơi vùng cao này. Giải đấu thường diễn ra vào cuối tháng 5 hoặc đầu tháng 6, thu hút hàng vạn người hâm mộ, du khách đến  chung vui.

Cười ra nước mắt

Đua ngựa thì trên thế giới có tới hàng trăm nghìn giải lớn nhỏ, nhưng đua ngựa ở Bắc Hà có lẽ nằm trong tốp độc đáo nhất. Các kỵ sĩ khi đua không có yên, không có bàn đạp, cũng chẳng có trang phục thống nhất. Có khi tợp xong ngụm rượu, kỵ sĩ mặc quần bò, áo phông, lấy mũ bảo hiểm, thế là nhảy lên lưng ngựa. Kỹ nghệ cưỡi ngựa đua ở Bắc Hà đòi hỏi nài ngựa phải là những người có kỹ thuật siêu đẳng, bởi chỉ cần sơ sểnh trong tích tắc, thì nài ngựa sẽ được… hôn đất. Về lý thuyết, cưỡi ngựa đua ở Bắc Hà thì các kỵ sĩ phải ngồi đúng điểm lõm gần hai vai ngựa, hai chân kẹp chặt vào bụng ngựa và thả lỏng người, lên lên xuống xuống theo nhịp phi của ngựa. Lý thuyết đơn giản vậy thôi nhưng không ít nài ngựa đã ngã chổng tứ chi lên trời.

Giải đua ngựa Bắc Hà năm nay dự kiến sẽ có gần 300 ngựa tham dự, đến từ các tỉnh Lai Châu, Điện Biên, Hà Giang, Sơn La, Yên Bái. Các nài ngựa chủ nhà Lào Cai đã tích cực chăm ngựa từ cuối năm 2013. Mỗi chủ ngựa có một cách thức riêng để “vỗ” ngựa nhưng công thức chung vẫn là cho ngựa ăn bã rượu trộn với thảo quả khô. Tầm này, đã có gia đình rút công việc khác, để tập trung chăm ngựa cho tốt. Gần 300 chiến mã sẽ phải tham dự vòng sơ loại, sau đó ban tổ chức chọn từ 50 đến 60 ngựa hay nhất vào đấu chung kết.

Các nài ngựa ăn mặc đơn giản, cứ nhảy lên ngựa là đua. Ảnh: TTXVN.

Vì là cuộc đua mang đậm màu sắc văn hóa đồng bào vùng cao nên không ít chuyện hài hước đã xảy ra ở lễ hội đua ngựa này. Năm 2013, chưa có hiệu lệnh xuất phát nhưng một vài ngựa, hễ thấy chủ nhảy lên lưng là phi nước kiệu luôn. Có ngựa bất kham, đến khúc cua cứ cắm đầu phi nước đại, khiến nài ngựa và cổ động viên được một phen tá hỏa, mặt xanh mặt vàng vội bỏ chạy. Đến khi về đích, không hiểu sao một vài nài ngựa lại mắng ngựa xơi xơi, vì cho rằng chạy không đúng phong độ. Có nài ngựa mắng ngựa kinh quá chẳng khác gì hàng tôm hàng cá, buộc ban tổ chức phải cho người lẫn lực lượng an ninh đến khuyên giải. Mấy năm trước, có cụ già tóc trắng như cước đến xin ban tổ chức cho đua. Hỏi tuổi thì cụ bảo trên 60. Ấy chết, xin lỗi cụ, quy định là trai tráng tuổi từ 18 đến 40 mới được đua. Mời cụ lên khán đài xem. "Không, tôi phải đua". Thấy cụ nhiệt tình quá, người dân lại ủng hộ, buộc lòng ban tổ chức phải mời cụ viết giấy cam kết.

Chuyện ngày xửa ngày xưa

Bên chén rượu ấm, dưới ánh lửa nhà sàn bập bùng, các già làng vẫn kể cho du khách hay dân phượt nghe về cuộc đua ngựa huyền thoại ngày xưa ở Bắc Hà. Trên trường đua dưới chân núi Ba Mẹ Con, ngay cạnh dinh Hoàng A Tưởng, tốp kỵ sĩ nai nịt gọn gàng, súng cầm trên tay nom thật phong độ. “Đoàng”. Ngựa phi như bay. Đến gần đích, các kỵ sĩ nhảy nhanh xuống đất, vẩy liền 5 phát đạn rồi cướp quả cầu đỏ, nhảy lên ngựa quay về điểm xuất phát. Ai nhanh, lại bắn trúng hồng tâm (nhiều nhất) là người chiến thắng.

Chiến tranh xảy ra… Một thời gian dài, giải đua ngựa không được tổ chức. Năm 1975, khi đất nước vui ngày hội thống nhất, dân Bắc Hà hòa vào cuộc vui lớn của các dân tộc anh em bằng cuộc diễu hành trên 200 con ngựa. Mùa xuân năm 1980, huyện đội Bắc Hà  tổ chức giải đua ngựa, bắn súng chọn kỵ sĩ, xạ thủ giỏi nhất vùng. Trong cuộc thi tài của hơn 50 kỵ mã, Đại úy Ly Seo Thống, Đại đội trưởng đội quân lương của Huyện đội Bắc Hà đã ẵm giải Nhất. Nhưng phải đến năm 2007, thì lễ hội đua ngựa truyền thống Bắc Hà mới chính thức được khôi phục trở lại. Đây cũng là hoạt động văn hóa đặc sắc hưởng ứng chương trình Hợp tác phát triển du lịch của 8 tỉnh Tây Bắc mở rộng diễn ra hàng năm. Mới qua 7 lần tổ chức trở lại, nhưng giải đua ngựa Bắc Hà đã trở thành một “đặc sản”, một món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân nơi đây.

HOÀI THƯƠNG